Showing posts with label култура. Show all posts
Showing posts with label култура. Show all posts

August 24, 2026

Што е култура?

 Културите се еден вид ментална инфекција или паразит, со луѓето како негов несвесен домаќин.

Органските паразити, како што се вирусите, живеат во телото на нивните домаќини. Тие се множат и се шират од еден домаќин на друг, слабеејќи ги, а понекогаш дури и убивајќи ги. Сè додека домаќините живеат доволно долго за да го пренесат паразитот, тој малку се грижи за состојбата на неговиот домаќин.

Токму на овој начин, културните идеи живеат во главите на луѓето. Тие се множат и се шират од еден домаќин на друг, повремено слабеејќи ги домаќините, а понекогаш дури и убивајќи ги. Културната идеја може да го натера човекот да го посвети својот живот на ширење на таа идеја, дури и по цена на смрт. Човекот умира, но идејата се шири.

Според овој пристап, културите не се заговори измислени од некои луѓе со цел да ги искористат другите. Напротив, културите се ментални паразити кои се појавуваат случајно, а потоа ги искористуваат сите луѓе заразени од нив. Овој пристап понекогаш се нарекува меметика. Исто како што органската еволуција се заснова на репликација на органски информациони единици наречени „гени“, така и културната еволуција се заснова на репликација на културни информативни единици наречени „меми“.

Успешните култури се оние кои се одлични во репродукцијата на нивните меми, без оглед на трошоците и придобивките за нивните човечки домаќини.

December 18, 2025

За јазикот: инстинкт или културен производ?

Јазикот не е културен производ што го учиме исто како што учиме да танцуваме и пееме; напротив, тој е дел од биолошката природа на нашиот мозок. Јазикот е сложена и специјализирана способност што се развива кај детето спонтано, без свесен напор или формално учење. Ние го користиме без да ја разбираме неговата внатрешна логика; кај сите луѓе тој е суштински ист и е одвоен од пошироките способности за интелигентно однесување или обработка на информации.

Луѓето знаат да зборуваат отприлика на истиот начин како што пајаците знаат да ткаат мрежи. Да се гледа на јазикот како на инстинкт е спротивно на вообичаеното сфаќање за формирањето на јазикот. Но, тој е производ на добро развиен биолошки инстинкт. Овој вроден „програм“ може да се нарече ментална граматика, која нема врска и не треба да се меша со стандардните граматики — тие се само упатства за правилно пишување и зборување.

Мозокот мора да содржи рецепт или програма што може да изгради неограничен број реченици од ограничен список на зборови. Затоа, децата сигурно се раѓаат со план што е заеднички за граматиките на сите јазици, со Универзална Граматика што им помага да ги извлечат синтаксичките обрасци од говорот на нивните родители. Луѓето во една говорна заедница развиваат суштински ист јазик, и тоа може да се објасни само ако претпоставиме дека сите тие следат строги принципи што го насочуваат создавањето на граматиката. Значи, јазикот не е обична културна творба, туку производ на посебен човечки инстинкт, и затоа не може да биде дел од некое нематеријално духовно културно наследство. 

Во лингвистиката има многу примери како групи луѓе во некоја јазична средина создаваат нов јазик. Пиџин јазиците, на пример,  се појавуваат кога групи луѓе што немаат заеднички јазик мора да комуницираат поради практични причини — најчесто во контексти поврзани со трговија, работа или колонизација. Бидејќи говорителите потекнуваат од различни јазични средини, тие создаваат поедноставен систем за меѓусебно разбирање, со ограничен речник, намалена граматика и многу директна реченична структура. Овие јазици обично го црпат поголемиот дел од речникот од „суперстратниот“ јазик — јазикот на доминантната група — додека граматичките обрасци често се под влијание на јазиците на потчинетите групи. Пиџин не е мајчин јазик; тој служи како практична алатка за основна комуникација.

Со текот на времето, некои пиџини стануваат постабилни и покомплексни, особено ако почнат да се користат од повеќе генерации. Ако пиџинот стане прв јазик на децата во заедницата, тој може да се развие во креол — целосно оформен природен јазик. Примери за познати пиџини се Ток Писин во Папуа Нова Гвинеја (кој подоцна се креолизирал), Нигериски пиџин англиски, како и кинескиот пиџин англиски што се користел во трговијата.

Креолските јазици се создаваат кога еден пиџин — поедноставен контакт јазик — ќе стане мајчин јазик на нова генерација говорители. Кога децата растат со пиџин како свој прв јазик, тие природно го прошируваат и го организираат, додавајќи поголем речник, поразвиена граматика, стабилни правила за време и аспект и поконзистентен изговор. Така пиџинот се претвора во целосно функционален јазик. Овој процес најчесто се случува во повеќејазични заедници каде ниту еден јазик не е доволно доминантен за секојдневниот живот.

Примери за креолски јазици се хаитскиот креолски (оформен од контакт меѓу француски и африкански јазици), Ток Писин во Папуа Нова Гвинеја (денес креолизиран), јамајканскиот патоа, кој произлегува од англискиот и западноафриканските јазици, и кабо-вердеанскиот креолски, базиран главно врз португалскиот. Други примери се Крио во Сиера Леоне и Папјаменто во Карибите. Овие креоли се природни, целосно развиени јазици што можат да изразат сè што можат и другите јазици и често претставуваат важен дел од културниот идентитет на заедницата.


June 14, 2022

Најкрупната мана на македонската култура

 Авторката вели дека не треба да ги заборавиме тие што беа постаменти на нашата национална македонска култура, и споменува имиња на неколку од тие дејци. Се жали дека немало одбележувања за нив, бидејќи само со такви одбележувања ќе сме им даделе почит на нивниот придонес во нашата култура.

Во македонската култура обично почит и одбележување се дава на некоја годишнина, обично од кога човекот се родил или починал. На пример, ланската година беше одбележана стогодишнината од раѓањето на Конески. Во истата година навршија и сто години од раѓањето на други не помалку важни дејци, али за нив немало чествување.

Тука би сакал да го изјаснам моето лично мислење во врска со такви одбележувања. Точно е дека македонската култура перманентно ги заборава нашите великани. Али се прашувам, дали одбележувањето на некоја нивна годишнина е погоден начин како да не се заборават нивните придонеси? Сум учествувал на неколку такви собири, и одбележувањето обично се состои со некој собир во некоја институција, со присуство на нивни современици и дејци од културата, читање на неколку реферати, проследено со убав коктел, и толку! А македонските граѓани дознаваат за собирот само следниот ден. Истото се повторува на следната годишнина.

Во август ланската година во селото Љубојно, оддалечено само десетина километри од мојот дом, имаше манифестација посветена на великанот на македонскиот јазик Блаже Конески. Во октомври истата година во рамки на шестите Отворени денови на Институтот за македонски јазик „Крсте Мисирков“, во Љубојно беше одржана 25-тата манифестација „Денови на Благоја Корубин“. Со настанот беа одбележани и сто години од раѓањето на Корубин. И за оваа манифестација јас дознав од медиумите само следниот ден.

Блаже Конески ми беше професор, а во Институтот за македонски јазик сум истражувал една година. Колку што ми е познато, од цела Преспа единствен посетител на манифестацијата беше само градоначалникот со неговата свита. Со овие примери сакам да нагласам дека заборавот на постаментите на нашата култура не се лечи само со некој собир од неколку академици и политичари.

Пред многу години, на еден таков собир во Скопје разговарав со еден постар посетител академик. Ми вели, фала богу има вакви собири и чествувања од време на време за да можеме да се сретнеме и поразговараме со пријатели. За жал, таква е реалната улога на чествувањата во Македонија, и тоа во никој случај не придонесува кон зачувување од заборав на делата на великаните што најмногу придонеле за македонската посебност.

Вчера во Струга имав огромна чест да се сретнам и да разговарам со Јован Стрезовски, еден од нашите уште живи (има 91 година) великани постаменти. Човекот е жива историја. Зошто да чекаме да почини за да почнеме да го славиме на неговите годишнини. Би ги прашал тие што организираат собири за годишнини, кога последен пат отишле да го посетат Стрезовски во неговиот дом со прекрасен двор на обалата на езерото? Писателот и новинар Томислав Османли вели „Најкрупната мана на македонската култура е што перманентно ги заборава нашите великани“. За жал тоа е точно не само за починатите него и за живите.

https://www.novamakedonija.com.mk/mislenja/nas-stav/najkrupnata-mana-na-makedonskata-kultura/

За посетата на министерката за култура Бисера Костадиновска-Стојчевска во Брисел

Денес читам министерката за култура Бисера Костадиновска-Стојчевска била на посета во Брисел, и вели дека потребен ни бил македонски културно-информативен центар во срцето на Европа. Центарот таму би ја промовирал македонската култура и традиција. Вели, „На овој начин би ги презентирале македонските вредности токму во градот во кој има бројни меѓународни организации и претставништва, дипломатски мисии, град кој ја симболизира обединета Европа“. 

Таму министерката се сретнала со ред видни личности од политиката и културата на Белгија: со генералната директорка за образование, млади, спорт и култура на Европската комисија, со директорката за меѓународни односи на Палатата за убави уметности, и со  директорката за филм, каде разговарале за разни соработки. Си велам, можеби е во право, кој би бил против сето ова. Али јас по характер секогаш сум бил скептик кога се во прашање секакви изјави од политички личности. 

Прво, во врска со нејзината посета во Брисел. Не дека има некоја штета од тоа, али сепак, министерката била таму на дводневна посета, и сето тоа кошта пари. Не би можел да проценам колку тоа би коштало за дводневна посета во некоја Европска престолнина. Сигурно таму не била сама, сигурно имала и придружба. Значи, зборуваме за некоја сума од над 1.000 евра. Е, сега, кога некој ќе ми рече дека министерството за култура немало пари за две канти поликолор да се исфарба споменикот во Отешево, или 100 евра за да се санира споменикот на Лазар Личеновски во Крушје, а вакви недостатоци има низ цела држава, тогаш како некој би можел да ја оправда нејзината посета во Брисел за состанок и разговор со некои личности таму? 

Второ, во врска со нејзината идеа за македонски културно-информативен центар во Брисел. Не треба многу да фантазираме дека ако се отвори таков центар во Брисел, таму редици луѓе ќе чекаат на врата да влезат во тој центар да се запознаат со македонската култура. Тоа е само заблуда. 

Друго, дали тие во министерството за култура имаат промислено каков финансиски терет таков центар би бил за министерството? Месечно ќе треба да се плаќа кирија, сигурно колку за некој трособен стан во Брисел. Ќе треба да се вработи директор, сигурно и секретар/ка. Вработените би земале плата по европски стандарди. Да не заборавиме дека вработените ќе бидат вработени политички. И ред други месечни и годишни трошоци. 

А во Брисел веќе имаме амбасада. Нели една од нејзините должности е промовирање на македонската култура и традиција? Истото тоа го прават странските амбасади во Македонија. Нели би било финансиски подобро истите тие трошоци за македонски центар во Брисел да се искористат за промоција на културата овде во државата, за финансирање на разновидни културни проекти, од кои сите ние ќе имаме корист? 

Јас лично работам на еден истражувачки проект од културата. Ми требаше информација од Министерството за култура, не барав никакви финансиски средства. Им се обратив два пати на нивниот контакт од нивната веб страна, и еднаш лично до министерката Бисера Костадиновска-Стојчевска, и после три недели уште немам добиено одговор од нив. Ако тие не можат да обслужат некој од државата со обична информација, што гајле мене ми е дека некој Белгијанец ќе можел да влези во некој си македонски културен центар во Брисел да добие информации за македонската култура?

===========

https://nezavisen.mk/kostadinovska-stojchevska-od-brisel-potreben-ni-e-makedonski-kulturno-informativen-centar-vo-srceto-na-evropa/

За македонскиот менталитет

Еве една доста реална слика за македонскиот менталитет. Ние што сме живееле во странство подолги години велиме, зошто, земи го истиот човек...