За македонскиот менталитет

Еве една доста реална слика за македонскиот менталитет. Ние што сме живееле во странство подолги години велиме, зошто, земи го истиот човек од Македонија и занеси го во Германија, Шведска, Америка уште истиот ден ќе го смени менталитетот на тамошниот. Ќе ја почитува чистотата, нема да фрла ѓубре насекаде. Ќе има надпросечна волја за работа, нема да бара децата да му се вработат партиски. Ќе има поголема колективна свест да се направи нешто за општо добро, а не да размислува само себично. Социолозите велат менталитетот не се создава од денес за утре, туку тој се формира со години. Велат, за да го имаме европскиот вредносен систем ќе ни требаат генерации и генерации. Ама не било така. Можело многу брзо да се смени со преселување во друга држава. Друга работа што тука не е спомната, е тоа дека дел од нашиот менталитет е за се да ја обвинуваме државата, а никој не сака да се погледни во огледало и да се праша, зошто морам да бидам со таков менталитет? Зошто мора да ја фрлам лименката на пат од кола, кога можам да ја донесам дома со себе и да ја фрлам во ѓубре? Ако син ми завршил факултет јавна администрација пред 15 години на некој од приватните факултети и никако не можи да се вработи, зошто мојот менталитет ми вели дека државата е должна да му најди работа? Зошто мојот менталитет ми вели дека подобро ќе седам дома, него да му копам ендек на комшијата за дневница? Зошто е толку тешко да се смени овој менталитет овде во државава, а е многу лесно да се смени кога ќе одиме во странство?

Плагијаторство и препишување на македонските универзитети

Првиот пат кога се сретнав со масовно препишување на некој македонски универзитет беше на курс по техничко пишување што го предавав. Некаде во третата недела од наставата решив да дадам краток тест. Имаше околу 35 студенти во групата, во просторија со околу 45 седишта. Колегите ме предупредија дека препишувањето во македонскиот образовен систем, од прво одделение па сè до универзитетот, е широко распространето, па решив да им одржам подолго предавање за препишување и да ги предупредам дека секој фатен во препишување ќе падне на тестот. Во тоа време универзитетот немаше општа политика за казнување на препишувањето.

Препишувањето станало културно прифатлива практика во македонските училишта. Ако влезете во голема универзитетска сала со мал број студенти, ќе забележите дека сите студенти седат збиени еден до друг. Целта, се разбира, е за да можат да си помагаат меѓусебно. Во мојата просторија имаше неколку празни седишта, па се обидов да ги охрабрам студентите да се разместат малку. Сепак, не беше можно да се остави празно седиште меѓу студентите. Штом тестот беше поделен, студентите почнаа да шепотат со соседите. Колку и да ги предупредував, шепотењето не престануваше. На крајот сфатив дека ќе морам да го поништам тестот, но сепак решив да им дозволам да го завршат, само за да можам да продолжам да набљудувам како студентите препишуваат за време на испитите. Забележав дека во првиот ред една студентка бараше помош од соседот. Ја предупредив двапати да престане, но без успех. Штом ќе го свртев погледот настрана, препишувањето продолжуваше. На крајот решив да застанам директно пред неа и да ја набљудувам од помалку од два чекора оддалеченост. Тоа воопшто не ѝ пречеше, и таа продолжи да препишува до крајот на тестот. Практиката на препишување беше толку раширена што на крајот решив да го намалам бројот на тестови во текот на семестарот, а побарав и надзорник кој ќе ми помага да ја следам постапката.

Во истата група студенти еднаш фатив еден студент за време на испит како користи мобилен телефон за да се консултира со некого надвор од училницата. Кога го пријавив прекршокот пред администрацијата, ми беше кажано дека единствената опција е едноставно да му дадам на студентот уште една шанса.

Друг очигледен случај на препишување се случи на курс по англиски јазик за информатичка технологија. Имаше само околу десет студенти во просторија со околу четириесет седишта, така што многу полесно можев да ја надгледувам групата. Откако ги собрав завршените тестови, решивме да направиме кратка петнаесетминутна пауза. Излегов да земам кафе, а студентите останаа во училницата. Кога се враќав кон училницата, забележав еден студент како стои крај вратата, и штом ме забележа, извика нешто кон студентите внатре. Кога стигнав до масата, забележав дека за време на моето отсуство студентите ги извадиле тестовите од мојата папка и се обиделе да ги исправат своите грешки. Бев толку шокиран што бев без зборови, не можев да го изразам својот бес. Го прекинав часот и отидов да разговарам за случката со еден мој македонски колега. Тој не беше изненаден, но ми даде совет како следниот пат подобро да ги обезбедам материјалите за тестирање. Бев прилично изненаден од одговорите на мојот колега, бидејќи изгледаше дека нема потреба да се справуваме со студентите и нивното однесување.

Плагијаторството на македонските универзитети е исто толку раширено колку и препишувањето. Се јавува и на додипломски и на последипломски студии. Прв пат се соочив со тоа во 1997 година, кога предавав во Македонија како Фулбрајтов стипендист. Додека ги разговаравме моите наставни обврски со колегите во катедрата, ми предложија да предавам курс по есеистичко пишување. Очигледно, на завршните испити студентите морале да напишат есеј, и тој дел од испитот им бил најтежок. Кога прашав зошто е тоа проблем, ми беше речено дека студентите имаат многу малку пракса во пишување есеи. А причината за тоа била затоа што ретко им се задавало да пишуваат есеи. А причината зошто, било затоа што професорите добро знаеле дека повеќето студенти или ќе плагираат, или ќе платат некој друг да им го напише есејот. Па, зошто некој професор би сакал да троши часови читајќи, коригирајќи и оценувајќи есеи кои најверојатно не се автентични? Излишно е да се каже дека часот не помина добро за мене. Откако поминавме неколку часови дискутирајќи за уметноста на есеистичкото пишување, го задав првиот есеј. Од студентите се бараше да го прочитаат есејот на час пред да го предадат, и тогаш стана очигледно дека повеќето студенти не биле автори на своите есеи. Некои од нив не можеа да ми го објаснат значењето на одредени зборови во есеите, други дури не си го ни прочитале есејот пред часот за барем да бидат запознаени со содржината. Единствената друга опција што ми преостана беше да побарам студентите да ги пишуваат есеите на час. Ниту тоа не успеа, бидејќи студентите не можеа да напишат повеќе од 3-4 реченици за еден час.

Другото мое искуство со плагијаторство се случи на последипломски семинар по англиска книжевност. Единствениот услов на курсот беше завршен труд. Додека разговаравме за должината на трудот, им реков дека не сум сигурен која е стандардната должина на студентски труд на македонските универзитети, па тие како група предложија дека 15-20 страници би било соодветно. Отпрвин бев изненаден од нивниот предлог, бидејќи трудот требаше да биде истражувачки труд, напишан на странски јазик, и требаше да се заврши за две недели. Им советував на студентите да ми испраќаат нацрти пред да ја предадат конечната верзија, но никој не го стори тоа. Ги добив сите трудови до рокот. Прво нешто што забележав беше дека сите трудови беа со единечен или еден и пол проред. Едноставно сметав дека двоен проред е стандард за студентски трудови насекаде. Ова веднаш ме направи сомничав, бидејќи тешко ми беше да поверувам дека студентите можеле да завршат долги трудови за толку кратко време. Штом почнав да го читам секој труд, забележав дека немаше никакви грешки на англиски, што тешко е за верување знаејќи дека трудовите биле напишани на немајчин јазик. Едно брзо пребарување на Google открив дека секој од нив едноставно копирал цели текстови од интернет.

Им испратив на сите е-пошта во која им кажав дека нивните трудови се неприфатливи бидејќи биле плагирани. Некои од нив одбиваа да го признаат тоа сè додека не им покажав од каде точно копирале. Она што најмногу ме изненади беше дека двајца од нив се впуштија во расправија со мене, обидувајќи се да ме убедат дека во текот на своето факултетско образование пишувале многу, многу трудови на ист начин и никогаш не биле обвинети за плагијаторство. Очигледно, ова станало прифатлива практика. Многу се сомневам дека многу професори навистина трошат време да ги водат и советуваат студентите во текот на процесот на пишување, ниту пак си даваат труд внимателно да ги читаат трудовите што им се предаваат.

Пишувањето добар, квалитетен истражувачки труд, било од страна на додипломски или последипломски студенти, или од страна на научници во Македонија, е навистина тежок потфат. Универзитетските библиотеки едноставно немаат неопходна литература за да се спроведе дури и елементарно истражување. Во последните години интернетот овозможи пристап до одредени ресурси, но студентите сè уште немаат вештини да ги користат тие ресурси во академско истражување.

Дали постојат практични решенија за проблемот со препишувањето и плагијаторството на македонските универзитети? Се разбира дека постојат, но само доколку просветните работници почнат да вложуваат напор да ги искоренат почнувајќи од прво одделение. Мое лично мислење е дека во моментот наставниците во основното и средното образование, како и професорите на универзитетите, всушност не сакаат да се занимаваат со тоа. Иако сум сигурен дека постојат политики против препишување и плагијаторство на сите нивоа, ниту просветните работници ниту администрацијата не вложуваат многу напор да ги спроведат.

Го кажувам ова од сопствено лично искуство, откако предавав на три различни универзитети во Македонија во текот на последните 15 години.

Еден американски колега, кој предавал на универзитет во Македонија, ми раскажа приказна за тоа како се обидел да му помогне на еден македонски професор да му биде преведена и објавена книгата во САД. Американскиот професор нашол американски издавач подготвен да го објави преведениот текст. Пред договорот со издавачот да биде потпишан, македонскиот професор без објаснување го променил мислењето. Американскиот професор подоцна дознал од втора рака дека причината зошто македонскиот професор го променил мислењето била затоа што наводно книгата била плагирана, а тој не сакал тоа да стане јавно.

За пренесувањето на Самоиловата плоча во Битола

 Во еден пост од January 12, 2020 во групата „Мојата Преспа...“, господинот Metodija Jonovski пишува за царските гробници на островот Ахил, каде исто така зборува за пренесувањето на Самоиловата плоча во Битола. Тој тврди дека Панде Јонов од Претор со коњска запрега ја пренесол плочата до Битола, и тоа во 1915.

Во својот извештајот од 20 октомври 1916 година, испратен до ГШ на бугарската армија, бугарскиот етнограф на Првата бугарска армија Стефан Лазаров Костов опишува како е однесена во Софија познатата Самуилова надгробна плоча од селото Герман. Во извештајот во кој се говори за посетата на преспанските села Герман, Нивици, Винени и Аил, Костов ќе го забележи следното:

„По наредба на началникот на штабот на Првата армија од 6 м.м. поминав низ селата Нижо Поле, Брајчино, Љубојно, Долно Дупени за селото Герман, во окупираната од нашите војски грчката територија во близина на Преспанското Езеро. Мојата цел беше да го земам од тоа село познатиот натпис на Самуил и да го пренесам во Софија.... Во ноќта, јас, командантот Јордан Трајков, моите коњаници и двајца четници, влеговме во црквата, ја изнесовме плочата од олтарот и ја натоваривме на колата на еден Турчин од соседното село Р’мби, кој ја однесе во селото Наколец, а потоа со друга кола - во Битола. Од Битола ја донесов плочата во Софија и ја предадов на Националниот археолошки музеј.“

Значи, плочата не била пренесувана во 1915, наго во 1916г. Плочата се споменува во еден друг извештај од 12.XII.1915, од началникот на генералштабот на 2-та армија, каде он пишува, „На пат кон Охрид застанав во градот Ресен. Овде добив можност да дознам за судбината на натписот на цар Самуил, најстариот датиран споменик од Првото бугарско кралство. До денес највнимателно и најтајно ја чуваат тројца селани во селото Герман (Преспанско) на грчко-бугарската граница - на грчка територија. Пет дена пред моето заминување, дојдоа селани од селото Герман и доверливо му кажаа на ресенскиот поглавар г. Георги Татарчев, кмет на гр. Ресен, дека ја чуваат плочата со натпис, ќе ја пренесат во Ресен ако село остане на грчка територија. Го убедив Г. Татарчев уште во првата прилика да ја собере плочата (споменикот) и да ја испрати во Софискиот народен музеј.“

Во својот извештај Костов вели дека од Наколец плочата „со друга кола“ била однесена во Битола и не наведува кој учествувал во тој пренос. Ни во едниот ни во другиот извештај не се споменува името на Панде Јонов од Претор. Можно е тој да учествувал во преносот на плочата од Наколец до Битола, али за такво тврдење треба да се наведи веродостоен извор. Знам дека за некои читатели грешки во датата не се баш многу битни, али се многу важни за изучувања на историски факти.

(извор: http://macedonia.kroraina.com/bg_1916/index.htm)