За пренесувањето на Самоиловата плоча во Битола

 Во еден пост од January 12, 2020 во групата „Мојата Преспа...“, господинот Metodija Jonovski пишува за царските гробници на островот Ахил, каде исто така зборува за пренесувањето на Самоиловата плоча во Битола. Тој тврди дека Панде Јонов од Претор со коњска запрега ја пренесол плочата до Битола, и тоа во 1915.

Во својот извештајот од 20 октомври 1916 година, испратен до ГШ на бугарската армија, бугарскиот етнограф на Првата бугарска армија Стефан Лазаров Костов опишува како е однесена во Софија познатата Самуилова надгробна плоча од селото Герман. Во извештајот во кој се говори за посетата на преспанските села Герман, Нивици, Винени и Аил, Костов ќе го забележи следното:

„По наредба на началникот на штабот на Првата армија од 6 м.м. поминав низ селата Нижо Поле, Брајчино, Љубојно, Долно Дупени за селото Герман, во окупираната од нашите војски грчката територија во близина на Преспанското Езеро. Мојата цел беше да го земам од тоа село познатиот натпис на Самуил и да го пренесам во Софија.... Во ноќта, јас, командантот Јордан Трајков, моите коњаници и двајца четници, влеговме во црквата, ја изнесовме плочата од олтарот и ја натоваривме на колата на еден Турчин од соседното село Р’мби, кој ја однесе во селото Наколец, а потоа со друга кола - во Битола. Од Битола ја донесов плочата во Софија и ја предадов на Националниот археолошки музеј.“

Значи, плочата не била пренесувана во 1915, наго во 1916г. Плочата се споменува во еден друг извештај од 12.XII.1915, од началникот на генералштабот на 2-та армија, каде он пишува, „На пат кон Охрид застанав во градот Ресен. Овде добив можност да дознам за судбината на натписот на цар Самуил, најстариот датиран споменик од Првото бугарско кралство. До денес највнимателно и најтајно ја чуваат тројца селани во селото Герман (Преспанско) на грчко-бугарската граница - на грчка територија. Пет дена пред моето заминување, дојдоа селани од селото Герман и доверливо му кажаа на ресенскиот поглавар г. Георги Татарчев, кмет на гр. Ресен, дека ја чуваат плочата со натпис, ќе ја пренесат во Ресен ако село остане на грчка територија. Го убедив Г. Татарчев уште во првата прилика да ја собере плочата (споменикот) и да ја испрати во Софискиот народен музеј.“

Во својот извештај Костов вели дека од Наколец плочата „со друга кола“ била однесена во Битола и не наведува кој учествувал во тој пренос. Ни во едниот ни во другиот извештај не се споменува името на Панде Јонов од Претор. Можно е тој да учествувал во преносот на плочата од Наколец до Битола, али за такво тврдење треба да се наведи веродостоен извор. Знам дека за некои читатели грешки во датата не се баш многу битни, али се многу важни за изучувања на историски факти.

(извор: http://macedonia.kroraina.com/bg_1916/index.htm)

Пак за законот за употреба на македонскиот јазик

 Го читам новиот „Предлог на закон за употреба на Македонскиот јазик“ од Министерството за култура. Дури и јас полуписмен, забележувам еден куп печатни грешки на секоја страница, како например „конкурс за стипендирањеструдентиза изучување на македонскиот јазик“, „предлага основањеИнспекторат заупотребата“. Скоро да нема реченица без грешка како „образование.Како“, „лектор.Испитот“. Лицето што го напишало овој текст не се ни потрудило да го провери со спел-чекер. Патем, во предлогот пишува, „Член 7 (1) Задолжително се лекторираат на македонски јазик:... 2. службените документи и текстови на законодавната, извршната и судската власт и на единиците на локалната самоуправа и на јавните установи од областа на културата, образованието и науката што се објавуваат,“ а самиот овој текст на предлогот не е лекториран. Член 13, (1) Лекторирање, во согласност со овој закон, е правописно, граматичко, лексичко и јазично исправање и уредување на некој текст. ПРЕКРШОЧНИ САНКЦИИ член 32, (1) Глоба во износ од 250 до 500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице, ако: - објави нелекториран службен документ или текст (член 7 став (1) точка 2). Како например овој предлог-закон.

Ова се неколку мои коментари во врска со новиот предлог-закон за употреба на Македонскиот јазик и изјавите поврзани со изјави од Министерството за култура.

Према објавите од Министерството за култура, потребата од нов закон произлегува од непочитувањето на законските мерки од законот од 1998 година. Имало и нефункционалност на наставните планови, програми и реализација на наставата по македонски јазик на сите образовни степени. Министерката напоменува дека сето ова (новиот закон) заедно овозможува системски организирана грижа за македонскиот јазик во законодавна смисла која е и лесно применлива и во практиката. Значи, со овој закон треба да се реши проблемот со непочитување на претходните законски мерки, исто така ќе се спроведат функционални наставни планови, и сето ова ќе биде лесно применливо и во практика.

Јас би ги поставил следните прашања.

1. Пред да се оди со нов закон, дали сте се прашале зошто имаше непочитување на законските мерки од законот од 1998, и освен со зголемување на глобите за прекршок, како вие планирате да ги убедите луѓето да ги почитуваат законските мерки од новиот закон? (за ова подетално подолу)

2. Која е причината за нефункционалноста на наставните планови, програми и реализација на наставата по македонски јазик на сите образовни степени? Како точно вие планирате да го решите овој проблем? Како ќе ги изработите овие планови за да бидат функционални?

3. Велите, во Инспекторатот ќе бидат вработени 30 инспектори за македонски јазик кои ќе дејствуваат на терен. Ова не е баш многу јасно, што значи „на терен“? Инспекторите ќе шетаат од град во град, од институција во институција, ќе прегледуваат се и сешто што е напишано на Македонски јазик, дали е правилно напишано? Имате ли претстава колку такви инспектори ќе ви се потребни за целата држава, имајќи во предвид колку текстови со граматички грешки се произведуваат секој ден?

4. Во Член 7 (1) пишува, „Задолжително се лекторираат на македонски јазик:... 2. службените документи и текстови ... на локалната самоуправа и на јавните установи од областа на културата... што се објавуваат.“ Дали истото важи и за објавени записници од состаноци на Месни заедници од селата низ Преспа, каде што преовладува Преспанскиот дијалект, и за објави од игроорни групи?

5. За да се примени овој закон во сите институции низ целата држава, дали имате предвидено колку лектори би биле потребни, и дали воопшто има толку лектори во државата?

6. Одговорноста на правните и на физичките лица за правилна употреба на македонскиот јазик се обезбедува и со соодветна казнена политика. Во однос на глобите, Министерката информираше дека во верзијата на ЕНЕР се пониски предвидените глоби, но во договор со Министерството за култура мора да се направи усголасување со Законот за прекршоците и очекуваат овие глоби да бидат повисоки. Овде нема простор да ги наведам сите глоби, али можете да ги прочитате во законот, ПРЕКРШОЧНИ САНКЦИИ

член 32, на страница 15. Со оглед дека се предвидени глоби во делот за прекршочни одредби и во претходниот закон, и не беше барана одговорност, зошто сте убедени дека нешто ќе се смени со новиот закон, дека во иднина ќе се бара одговорност, дека луѓето кога ќе ги видат високите глоби ќе бидат поодговорни . Сега направете една кратка проценка колку прекршоци во употребата на Македонскиот јазик во државата би се случиле за еден месец. За секој прекршок ќе треба да се оди на суд, и колку судии ќе ви требат што ќе се бават само со прекршоци од овој закон? Во Законот за високо образование казнените и прекршочните одредби се наведени во 6 страници! Дали некој памти случај каде некој бил казнен за било каков прекршок во образованието?

7. Ова го поздравувам, али не сум убеден дека е можно да се оствари. Македонскиот јазик да биде задолжителен за изучување на сите факултети, во сите високо образовни институции без оглед дали се државни или приватни, а изучувањето да биде во два семестри. Не знам како е во Европските држави, али во Америка изучувањето на Англискиот јазик е задолжително на сите факултети, не со закон, али во пракса. Како би изгледал наставен план за изучување на македонскиот јазик на ниво на факултет? Во Америка Англискиот јазик се изучува во прва година. Ако е исто така и во Македонија, треба да се пресмета колку студенти од прва година има на сите факултети за да се види колку професори би биле потребни за држење предавања. Дали воопшто ќе има толку професори?

8. Донесувањето на Законот на годишно ниво би коштало 3 639 060,00 денари, или околу 60.000 евра, и тоа за основање Инспекторат за употребата на македонскиот јазик и за работа на Советот за македонски јазик. А за се друго, од каде пари? За инспекторите?

9. Во медиумите читам дека имало јавна дебата за Предлог-законот во НУБ „Св. Климент Охридски“. На дебатата учествувале членови на Советот за македонски јазик, истакнати професори и лингвисти, како и новинари. Од она што го прочитав во медиумите мене не ми изгледаше како дебата, него повеќе како објави од личности од присутните институции. Дебата е формална дискусија за одредена тема на јавен состанок или законодавно собрание, во која се изнесуваат спротивставени аргументи. За да има вистинска дебата треба да има присуство на спротивставени страни. Спротивставени не во смисла на луѓе што се против овој закон, него во некои одредби во законот.

10. Добро е што Министерството бара конструктивен дијалог и забелешки во врска со Предлог-законот. Забелешките може да се достават до Министерството на нивните електронски пошти или преку системот ЕНЕР. За забелешките да бидат во форма на дијалог или дебата тие треба да бидат достапни до секој. Јас лично би сакал да ги прочитам забелешките доставени до Министерството за и јас да можам да учествувам во дебатите. Како Министерството планира да ги објавува тие забелешки за да бидат достапни? Што се однесува до системот ЕНЕР, ако кликнете на Прописот за овој Предлог-закон ќе го добиете следниот одговор: „- - - Нема коментари за овој пропис - - -“!

11. И сега? а. Освен она што е објавено во медиумите во врска со „дебатата“ во НУБ „Св. Климент Охридски“, јас не знам точно кој рекол, што рекол за време на настанот и не можам да коментирам на нивните изјави. Добро ќе беше да имаше видео снимка од настанот ставена на Јутуб за да биде достапна до секого. б. Јас немам пристап до забелешките доставени до Министерството, ако воопшто има некакви забелешки. в. Во ЕНЕР системот нема никакви коментари. г. Огромна благодарност до господинот Ацо Лукароски што ја води групата „Македонски јазик“ на Фејсбук, каде може да се водат вистински дебати и вистински дијалози поврзани со јазикот.

Дали Гоце Делчев е модерниот Александар Македонски?

 Во денешниот весник „Нова Македонија“, по повод 120 години од убиството на Гоце Делчев професорката Наде Проева во нејзината колумна го споредува Гоце Делчев со Александар Македонски, како двајца слични „македонски великани“. Вели „двајцата великани биле космополити и во служба на државата без да прават разлика меѓу народите“.

Делата на Гоце Делчев на сите ни се познати, тука само сакам да наведам еден краток список од делата на Александар Македонски да видиме колку сличности има меѓу овие двајца великани.

Гоце Делчев се бореше за национално самоопределување и за создавање национална држава Македонија. Александар III, кралот на античката држава Македонија, беше еден од најголемите воени команданти во историјата. Непоразен во битката, тој ја вметна својата војска во големите и малите земји за да создаде империја што се протегала на три континенти, од Грција до Индија и на југ до Египет. Дали тука има сличности меѓу овие двајца „великани“?

Александар Велики беше и едно од најлошите чудовишта во историјата. Тој беше убиец, исполнет со бес, параноичен, алкохоличар, религиозен фанатик. Убивал често, понекогаш неселективно. Ниту пријателите и семејството не беа поштедени; неколку дена по преземањето на тронот, тој ја убил последната сопруга на Филип (неговиот татко) и нејзиното новороденче. Тој го зазеде персискиот главен град Персеполис - запалувајќи го до темел. Македонската армија на Александар Македонски го ограбила градот, го уништила комплексот на палатата, убила цивили и ги поробувала жените. Александар може да се смета за воен злосторник. За време на неговото владеење проценето е дека бројот на загинати цивили е околу 450.000, во записи има докази за над 60.000 ропства, но оваа бројка несомнено е поголема. Александар ја водел својата војска низ долината Зеравшан, палејќи ги посевите, уништувајќи ја инфраструктурата и убивајќи дури 120.000 невини жители.

Во големото уништување на Теба, Алксандар ја срамни секоја куќа во градот (со исклучок на онаа на поетот Пиндар), ги уби сите мажи и пороби 30.000 жени и деца.

По должината на понатамошната рута на Александар низ она што сега е Пакистан, цивилите беа масакрирани со илјадници луѓе: покрај реката Индус, тој уби 80.000 само од племето Самбастае.

Професорката Проева вели „Легендите за него (Александар) до ден-денес се живи кај народите“, „Александар Македонски за народите во Азија и во Африка бил божество.“ Али факт е дека до ден денес во Азија, на териториите што ги освоил, тој често се нарекува „проклет“ или „сатана со два рога“. За Азијците тој беше распрскувач на смрт и уништување во огромни размери што светот нема да ги види повторно до Џингис Кан.

Професорката Проева прави уште една споредба меѓу Гоце Делчев и Александар Велики. Имено, „И двајцата великани биле космополити и во служба на државата без да прават разлика меѓу народите – Александар не само што не ги задушувал обичаите, религијата итн. туку ја поддржувал културата на покорените народи“. Али историските факти покажуваат дека Александар следел шема на терористички тактики со цел да ги уништи културите со кои се среќава и ги заменува со својата. Војската на Александар ограбила и уништила голем дел од богатата и развиена култура која тие ниту ја разбирале ниту ја вреднувале. Прогонството на Зороастризмот и уништувањето на Персеполис ги прикажува ставовите на Александар кон културата, имено дека таа мораше да се хеленизира и начинот на кој тој го практикуваше тоа беше преку кампања на културен геноцид.

Александар прв сонувал за светска доминација и се доближил до нејзино остварување. Целосно несигурен и нестабилен, тој беше подложен на епизоди на неконтролиран гнев и изврши брутални злосторства поради кои денес ќе биде оцрнет како монструозен психопат. Тој беше претходник на Хитлер и Сталин, изумителот на политичките чистки, ревијалните судења и систематскиот геноцид.

По мое мислење, секрилигија, сквернавење и обесчестување е да се спореди Гоце Делчев со Александар Велики. https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/goce-delchev-i-aleksandar-makedonski-mu-pripagjaat-na-celoto-choveshtvo/

Каква врска има Шефицата на Канцеларијата на Советот на Европа во Сараево, Бојана Урумова со с. Подмочани?

Ќе ви објаснам. Бојана е ќерка на професорката Смилка Здравковска. Смилка неколку пати била победник на градските и републичките натпревари по математика. Во 1964 година била во југословенскиот тим на Шестата меѓународната олимпијада по математика во Москва. Дипломирала на Московскиот државен универзитет „Ломоносов“ во 1969 година, а докторирала на Манчестерскиот универзитет во Англија. Во септември 1979 г. заминала во САД. Истата оваа Смилка Здравковска е ќерка на Петар Здравковски - Пенко. А овој Петар Здравковски - Пенко пред Втората светска војна ги учел вашите татковци (на вас постарите) и дедовци во старото училиште во Подмочани. Не само тоа, него исто им ја основал првата во Преспа задружна продавница во Подмочани, го основал првиот фудбалски клуб во Подмочани, и ги учел и им помагал на селаните за калапење тутун. Бил генерален конзул во Марсеј, во Франција. Бил Претседател на Советот за просвета на НРМ и Претседател на Универзитетскиот совет. Смртта го затече на функцијата амбасадор на владата на СФРЈ во Либан. Кога починал Пенко, Тито пратил венец за неговиот погребот. Во една порака Зоран Здравковски, пензиониран професор од Скопје и син на Пенко ми пиша „особено ме израдува дека сте се сетиле на нашиот покоен татко кој таму ја започнал просветителската кариера.“

Каква врска има врвот „Вртешка“ на Баба планина со с. Подмочани?

Во Илинденското востание населението на Подмочани зело масовно учество. Војводата Кочо Кочовски со четата од Подмочани, околу 80-90 души и со 500 невооружени мажи, жени и деца кои бегале од селата и несигурните збегови, тргнал кон Пелистер. Кон Пелистер се насочила и четата на Славејко Арсов. Кочовски и Арсов се искачиле на врвот „Вртушка“ на 2.000 надморска височина. Таму го нашле членот на Главниот штаб, Анастас Лозанчев кој бил пристигнат во реонот, па и тој се вклучил во згрижувањето на востаничките сили и населението. Кочовски, по два дена престој на врвот на Пелистер, заедно со населението и четата тргнал назад во веќе „прегазениот“ планински збег над Подмочани. Во борбата со Турците тој бил ранет. За да не падне во рацете на непријателот Кочо се самоубил. И убиен, војводата внесувал страв кај аскерот. Поради тоа аскерот го распарчил телото на војводата. Смртта на војводата се случила на 27 август 1903 година.

Насте Димовски од с. Подмочани

Илинденски сведоштва...

Биографија

Од Насте Димовски од с. Подмочани роден на ден 5.V.1880 во с. Подмочани. Ја давам ова биографија за лицето Гоше Гулевски од с. Подмочани које роден на ден 2.III.1857 год. во с. Подмочани, да је лицето Гоше Гулевски бил учесник времето 1990 год. со спомагање покретот на Илинденското востание со оружје даване со храна на четите кој беја под раковотство на Арсов војвода. Истите четници ги пренесувавме од Подмочани до Сопоцко, Златари, Рајца. Георгија Чаушоски од с. Златари син на Павле Соколов од с. Златари, тој беше цела зима во Рајца, а Геро четникот пак седе во село Златари и Кривени кој беше ватен од Турците Дебраните и беше однесен во Дебар, и тамо едното уво муго одсеко и го испуштија. После тој пак се поврза со четата на Арсов и се уби во с. Кривени со Јонета од Крушје.

Во 1903 год. беше и тој истијот Димо М. Димовски излезен со четата и влезе во борбите со Турците на калето Шурленци. После то стигна Арсов му даде помош и ги одбија Турците и сетне се пребација во Планината на с. Подмочании. Пак тамо ги окружија Турците, тогаш се уби Кочо Илијов Кочовски и Раде Јанкучев. После тога се пребацивме во Кривенцката планина, го најдов Серафов војвода, ни сетија Турците отворија голем оган и се разделивме и поново дојдовне с. Подмочани во планината. Тамо се сретнавме со Арса војводата, Георгија Сугарев и еден Лука војвода и поново отворивме оган со Турците и се убија доста од с. Цапари.

По некоје време некој ден се даде заповед од раковотството, раководителите односно војводите дасе растуриме кој како знеме. Тогаш се расплака Арсов војводата и се разделивне и са предадовме Шурленци. Подмочани се удриме со Турците и најпрво тогаш го изгорија нашето село Подмочани а во манастирот Грнчари се боревме еден ден цел.

Неписмен.

Пак за законот за употреба на македонскиот јазик

 Денес владата најави уште еден нов Предлог-закон за употреба на македонскиот јазик. Според најавите, Законот предвидува вработување на таканаречена јазична полиција низ целата држава. „Македонскиот јазик е духовно богатство од посебно културно и историско значење за Републиката. Коректната употреба на македонскиот јазик е должност на граѓаните на Републиката“, се пропишува во Законот.

Министерството за култура со Советот за македонски јазик, пристапија кон изготвување нов закон за употреба на македонскиот јазик имајќи предвид дека сè повеќе се забележува непочитувањето на законските мерки и негрижата за македонскиот јазик на различни нивоа од општествениот живот.

Министерката за култура Бисера Костадиновска-Стојчевска рече дека постојниот Закон за употребата на македонскиот јазик нуди многубројни решенија и механизми за градење соодветна јазична политика, во функција на зајакнување на почитувањето на македонскиот стандарден јазик и неговата правилна употреба.

После повеќе од седумдесет години од кодификацијата на македонскиот јазик граѓаните на Македонија сеуште комуницираат на својот локален дијалект. Беше објаснето дека задолжително ќе се проверува кај секој граѓанин на Република Северна Македонија дали коректно го употребува македонскиот јазик.

Во однос на казнената политика, министерката за култура објасни дека за вршење инспекциски надзор над примената на Законот се предлага основање јазична полиција за употребата на македонскиот стандарден јазик.

„Јазичната полиција ќе биде насочена кон вршење на инспекциски надзор исклучиво од аспект на примената на македонскиот стандарден јазик, со што верувам дека ќе се зголеми правилната употреба на македонскиот јазик и тоа насекаде и во сите области и сфери во кои тој се употребува. Прекршочните одредби се усогласени со новиот Закон за прекршоците. Во овој предлог на закон се пропишуваат и глобите“, рече Костадиновска-Стојчевска.

Се предвидува на сите факултети за безбедност во државата да се воведи нов смер „Јазична полиција“, каде кандидатите ќе бидат обучувани како да препознаваат прекршоци во употребата на македонскиот литературен јазик и како да спроведуваат казнени постапки. Казнените постапки ќе бидат во форма на јавно камшикување. За оваа цел Министерството за култура планира да вработи врвни професори полицајци од одредот на „Моралната полиција“ во Иран и Авганистан за да ги обучуваат македонските кандидати како да го спроведуваат камшикувањето. Јазичните полицајци ќе бидат распределени насекаде и во сите области и сфери во државата, нарочито таму каде се прават најсериозните јазични прекршоци, на пазарите, во кафулињата и пред селските задруги и кооперации. Глобите ќе зависат од тоа каков јазичен прекршок има направено говорителот. Например, за грешна употреба на глаголската форма -ет од некој Охриѓанец следува само еден камшик. За неточна локација на акцентот од некој од источните предели на Македонија следуваат пет камшици. А за употреба на србизми меѓу говорителите во Скопје следуваат петнаесет камшици, итн.

Членовите на Комисијата за култура се согласија дека станува збор за квалитетен Предлог-закон, и посочија дека предлог текстот сепак има простор за подобрување, нарочито што се однесува до глобите. Членовите на комисијата предлагаат глобите да се зголемат трикратно. Се надеваме дека со овој нов закон за следните 175 години сите граѓани на Македонија ќе се ослободат од нивните архаични дијалекти и правилно ќе го употребуваат македонскиот литературен јазик, што е и нивна должност.

Еден настан од животот на Подмочанецот Трајко Китанчев

 Од март 1881 до септември 1882 Трајко учителствувал во Петропавловската духовна семинарија во Велико Трново. Таму предавал логика, психологија, педагогика, историја на уметноста и философија. Штом се вработил тој ги обавестил родителите Цветко и Цвета во Ресен и го поканил татка си да го посети. Од Ресен до Петропавловската семинарија требало да има 10-12 дена пат пешки, али тоа не го запрело таткото, кој постојано патувал долги релации Ресен - Цариград за прехрана на своето семејство. Кога се приближил до семинаријата, Цветко облечен во обична селска облека, си ја истресил прашината од облеката и се приближил до местото каде стоиле учениците. Некој од нив го прашал кој е и што му треба таму. Старецот се збунил и тешко му било да одговори. Не можел да поверува дека неговиот Трајчо, кој како десетгодишно дете во Цариград продаваше зарзават со кош на рамо, сега има големо место во семинаријата. Цветко не можел да си поверува дека неговиот Трајчо може да биде учител и да учи други наука. На учениците им рекол дека го бара момчето Трајчета. Некои од учениците не можеле да разберат за кој Трајчо се работи, и го прашале кој е тој Трајчо и што му е тој на Трајчо. За да не го понижува сина си, на учениците им рекол дека тој е слуга на Трајчо. После една минута го видел сина си, и неговата радост немала крај. Со очи полни со солзи, тој од радост и од плачење не можел да му одговори на сите прашања на сина си за состојбите на домашните. Цветко го прашал, каква му е платата, Трајко му објаснил. - Ех, палај се во Бугарија, извикнал таткото, кога се зачудил од големата плата на син му. Месечната плата на Трајко била иста како годишната заработувачка на таткото. Сега да напоменам дека Подмочани од секогаш било село на „даскали“: 1. Ѓорѓи Ивановски (од семејството Белевци), учител во Подмочани пред Втората светска војна и член на Првото и Второто заседание на АСНОМ. 2. Науме Ристевски - син на попот Спиро Ристевски од Подмочани беше учител во село Лева Река од 1933г. 3. Владе Шарковски - Директор на основното училиште Јан Амос Коменски во Скопје. 4. Данче Стојановски (Кромичевски) - учител во Подмочани. 5. Наум Пеликудовски - професор во гиманзијата во Крушево. 6. Јагода Митревска, мажена во Подмочани, професор на Меѓународниот Славјански Универзитет, и 7. јас, Гоце Митревски, професор на три универзитети во САД. Се надевам дека младата генерација од Подмочани ќе ја продолжи традицијата.

За Предлог-законот за употреба на македонскиот јазик.

 Неколку коментари во врска со Предлог-законот за употреба на македонскиот јазик. Македонскиот јазик во законот е дел од духовното културно наследство на Македонија, во иста категорија како и фолклорот и топонимите. Според Законот за заштита на културното наследство „Оддел 6, Член 101, (1) Заштитата на духовното културно наследство ... опфаќа и негување и правилна употреба, согласно со закон на заштита, утврден со актот за заштита.“ Значи, целта на Законот за употреба на македонскиот јазик е да го заштити Македонскиот јазик од неправилна употреба. Свадбените обичаи со закон исто така се дел од духовното културно наследство на Македонија од категоријата фолклор. Тогаш дали по ист принцип Министерството за култура евентуално може да бара закон за „заштита“ на свадбените обичаи од неправилна употреба. Имено, секој што ќе прави свадба ќе мора да ги следи пропишаните правила.

Во Оддел 7, Заштита на културното наследство од незаконски дејствија, Член 102 (1) стои „ За остварување ефикасна заштита од незаконски дејствија против културното наследство, органите и јавните установи за заштита ... се должни да преземат 1. Превентивни мерки со кои ќе се намалат можностите за појава на ризик од незаконски дејствија.“ Ова е и целта на Законот за употреба на македонскиот јазик, да се забрани со закон неправилната употреба на македонскиот јазик. Ако ја отворите веб страницата на Институтот за старословенска култура - Прилеп во делот за нематеријално културно наследство ќе го прочитате следното: „Институтот од 2010 г. е овластен субјект за заштита на духовното културно наследство на Македонија - фолклор и јазик.“ Каква врска има Институт за старословенска култура со современиот македонски литературен јазик? Исто е интересно што Институтот е овластен за фолклор и јазик, а не и за топоними - третиот дел од духовното културно наследство. Исто интересно прашање е, зошто топонимите се класифицирани како посебна категорија на духовно наследство, кога во лингвистичката наука тие се дел од јазикот - топономастика.

За „Законот за употреба на македонскиот јазик“ (1)

Идејата за заштита на македонскиот јазик со закон од негова неправилна употреба е глупава и главно неостварлива. Идејата дека државата ќе користи законска принуда за да го „заштити“ јазикот интервенирајќи во него е апсурдна и нелиберална. Секоја интервенција и оркестрација во употребата на македонскиот јазик од страна на државата е опасна и деструктивна. Овој закон ќе биде тешко да се спроведе и ќе наметнува само бесмислени казни за луѓето. Oбидот да се донесе овој закон е опасна илузија на луѓе со опсесивна посветеност кон правната “заштита“ на македонскиот јазик. Искрено кажано, нема потреба од Закон за „употреба“ на македонскиот јазик. Имам силно мислење за ова прашање и во следните неколку постови ќе објаснам зошто. Ова го правам од само една многу битна причина. Кога се носеше претстојниот Закон за употреба на македонскиот јазик од Собранието на седницата на 22 јануари 1998, при донесувањето на Законот немаше никаква дискусија од страна на пратениците, а претходно предлог-законот не беше ставен на јавна расправа, овој Закон донесен за заштита на македонскиот јазик не ја постигна својата цел. Истото се случува и со сегашниот предлог-закон. Имаше само една таканаречена дебата за предлог-законот во НУБ „Св. Климент Охридски“ во Скопје, каде учествувале членови на Советот за македонскиот јазик, професори и лингвисти, како и новинари. Од она што го прочитав во медиумите, собирот мене не ми изгледаше како дебата, него само презентации од присутните институции. Најавено беше дека забелешки може да се достават до Министерството на нивните електронски пошти или преку системот ЕНЕР. Министерството за култура нема објавено забелешки до нивните електронски пошти, ако воопшто има доставено некакви забелешки, а во системот ЕНЕР до денес има само два коментари. Во „Извештајот за проценка на влијанието на регулативата“ (т.е. Законот за употреба на македонскиот јазик) под точка 5. Консултации, Преглед на добиените и на вградените мислења, стои „/“, или нема. Исто и под точка 5.2 Мислења што не биле земени предвид и зошто, стои „/“, или нема. Имајќи во предвид дека за овој предлог-закон како да нема никаква практична јавна дискусија од релевантните субјекти, стравувам дека овој закон ќе ја доживее истата судбина како оној од 1998 година.

Сега да преминам на нешто конкретно во врска со законот. Целта на овој закон е да се регулира „употребата“ на македонскиот јазик и да се казнува неговата неправилна употреба, што по мое мислење е илузорно и апсурдно. Да не заборавиме дека секој јазик, од минатото и од сегашно време, не е ништо друго освен еден обичен код, говорен и писмен, или алатка за комуникација и за производство на информации во писмена или говорна форма. Разбирливо е како може, и понекогаш можеби и треба со закон да се контролираат делата произведени со тој код, како на пример говорот на омраза, али апсурдно е да се мисли дека самиот код поседува некакви „духовни“ својства кои треба да се регулираат со закон и да се казнува неговата неправилна употреба. За време на Чаушеску во Романија потребна беше дозвола за машина за печатење, со цел да се контролира масовното ширење на информации во писмена форма. Како и со овој предлог-закон, таму целта беше со закон и со казнени одредби да се контролира самата алатка за производство и ширење на информации. Во Член 13, став 3 од Законот за употребата на македонскиот јазик од 1998 стои, „Глоба во износ од 1.500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице што ќе објави нелекториран текст (член 7, став 1). За прекршокот од ставот 1 на овој член на правното лице може да му се изрече посебна прекршочна мерка одземање на предмети со кои е извршен прекршокот“. Што ова значи во практика? Ако нелекторираниот текст си го напишал на компјутер, на машина за печатење, со пенкало или со молив, истите предмети може да ти бидат одземени. Значи, со одземање на алатките на имателот му се забранува да продолжува да произведува нелекторирани текстови. Ова се само неколку примери од глупоста апсурдноста, опасноста и деструктивноста од донесување на овој закон.

Каква заштита му треба на македонскиот јазик? (2)

 На македонскиот јазик не му треба заштита СО Законот за употреба на македонскиот јазик, него заштита ОД истиот тој Закон.

Според Законот за употреба на македонскиот јазик од 1998 г., Член 1, став (2), „Употребата на македонскиот јазик, во смисла на овој закон ги опфаќа неговата заштита, унапредување и збогатување.“

Според предложениот нов закон, Член 2, став (2), „Употребата на македонскиот јазик и неговото кирилско писмо, во смисла на овој закон, ги опфаќа неговата примена, заштита, унапредување и збогатување.“ За разлика од претходниот закон овде е додаден зборот „примена“.

Во овој закон спорни се поимите „примена“ и „заштита“. Во толковниот речник, значењето на зборот „примена“ е објаснето вака “Употреба, искористување, спроведување во пракса, на дело.“ Значи, целта на овој закон е да се забранат неправилната употреба, неправилното искористување и неправилното спроведување во пракса и на дело на македонскиот јазик. Една од дефинициите на зборот „заштита“ во толковниот речник е „Засолнување од опасност“. Во смисла на овој закон треба да значи дека целта на законот е да го засолни македонскиот јазик од некаква опасност при негова неправилна употреба.

Во Член 4 од овој закон има 19 објаснувања за активности што опфаќаат примена, заштита, унапредување и збогатување на македонскиот јазик. Пет од нив се однесуваат на правилна употреба.

Додека во Член 3 став (2) не се ограничува употребата на „разговорен јазик“, во Член 4 (1) 2. и 7. правилен изговор и правилна употреба во усната комуникација се опфатени во примената на македонскиот јазик. Овде не е јасно зошто државата предвидува казнени мерки само за неправилната употреба на писмената форма на јазикот, а не и за говорната. Лингвистиката не разликува меѓу двете форми на изразување на јазикот, правилата се исти и за писмената и за говорната форма.

Кој е изворот за оправдувањето за овој закон?

„Закон за заштита на културното наследство, Оддел 6, ЗАШТИТА НА НЕМАТЕРИЈАЛНО КУЛТУРНО НАСЛЕДСТВО, Записи, негување и употреба.

Член 101, (1) Заштитата на нематеријалното културно наследство во смисла на овој закон, покрај правењето и чувањето записи за него, опфаќа и негување и правилна употреба.

(4) Управата може со решение: 1. Да определи посебни мерки за негување и правилна употреба на заштитено нематеријално добро“

Значи, со овој закон употребата на македонскиот јазик е регулирана од државата, а државата има право и должност да употреби посебни казнени мерки за неправилна употреба на македонскиот јазик, во иста смисла како што има должност да употреби казнени мерки за неправилна употреба на материјалното наследство.

Со овој закон државата фактички си го „присвојува“ македонскиот јазик, во иста смисла како со недвижното и движното материјалното наследство, и така може да управува со него, како со материјалното наследство, да дозволува или не дозволува негова употреба и да казнува за неправилна употреба на јазикот. На подносителите на овој јазик изгледа не им е јасно дека јазикот, било кој јазик, не е сопственост на државата да го регулира како што ѝ одговара. Јазикот е сопственост на говорителите на тој јазик. Улогата на лингвистиката, и на сите тие установи дефинирани во овој закон за регулирање на употребата на македонскиот јазик не е да поставуваат правила за употребата на јазикот, туку да ги кодифицираат правилата како што ги користат говорителите на јазикот и да ги менуваат тие правила како што се менуваат во говорниот јазик.

Сега би сакал да прашам, какво мислење би имале браќата Кирил и Методи и Блаже Конески за овој закон? Како браќата Кирил и Методиј би реагирале кога нивните наследници одлучиле да се откажат од глаголицата и да ја заменат со сосема нова азбука? Дали тие, првите кодификатори на старословенскиот јазик, би инсистирале со закон тој говор да биде во употреба насекаде кај словенските народи „до веки веков“? Не можам да кажам како Блаже Конески би реагирал, една година бев негов студент, али лично не го познавав. Али не верувам дека би се сложил со законско регулирање на употребата на македонскиот јазик.

Пак за обнова на училиштето во Љубојно

 Сега веќе ја добивме крајната цена за реконструкција на ова училиште во Љубојно, цели 32.8 милиони денари! Не сакам да бидам сфатен погрешно, јас сум од Преспа и ме радува секаква инвестиција за разубавување на овој крај. Овој проект би сакал да го проанализирам од поширока гледна точка, што се однесува до неговата практична вредност за лингвистите, за промоција на македонскиот јазик и за државата. Овој проект има повеќе сентиментална вредност за тие што памтат кога учеле таму, има минимална историска вредност дека беше второ училиште после војната со настава на македонски јазик, а скоро никаква практична вредност за денес и за во иднина. Што се однесува до обновувањето, или реновирањето на школото, како што се гледа на фотографијата таму навистина нема што да се обнови, бидејќи таму нема ниту покрив, ниту четири здрави целосни ѕида. Целиот објект ќе треба да се руши и да се изгради сосема нов. На интернет има фотографии од проектот, според тој проект објектот нема да има ниту сличен изглед на сегашниот. Што се однесува до сентименталната вредност, верувам дека има многу, многу други културни објекти низ државите што исто така имаат сентиментална вредност за жителите на тие места. И зошто да се вложи ваква огромна сума само за реновирање на само еден таков објект? На пример, и ние во Подмочани имаме старо училиште со сентиментална вредност на кое му треба реновирање. Пред Втората светска војна во ова училиште предаваше тајно на македонски јазик Петар Здравковски - Пенко. Кога доаѓала инспекција во школото, Пенко им велел на учениците да ги кријат македонските книги во торбите. После војната Пенко беше Генерален секретар на Владата на СРМ, Претседател на Советот за просвета на НРМ и Претседател на Универзитетскиот совет и амбасадор во неколку земји.

Министерката за култура вели дека идејата е овој објект да стане собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик, и по неговото обновување, овој објект ќе биде „Центар за промоција на македонскиот јазик“. Во врска со ова, едно прашање е, дали воопшто има практична потреба во државата од додатен објект како собиралиште за овие луѓе? Во државата има неколку катедри за македонски јазик каде овие луѓе може да се соберат и да го промовираат македонскиот јазик. За такви собири исто ги имаме Институтот за македонски јазик и Конгресниот центар во Охрид, каде со децении се собирале лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик. Каква улога би имал објектот во Љубојно што не може да се обезбеди во овие други места? Второ прашање е, кога се размислуваше за обнова на објектот во Љубојно, дали иницијативата беше покрената од лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик дека имаат практична потреба баш од овој објект во Љубојно, или иницијативата беше покрената само од Министерството за култура без консултации со нив? Ако е второто, како Министерството за култура ќе биде убедено дека штом школото се изгради ќе биде употребувано од засегнатите?

Селото Љубојно се наоѓа во пазувите на Баба планина, оддалечено од Скопје околу 200 километри. Селото има само околу 10-15 семејства што живеат таму постојано. Ако се планираат било какви собири во школото, лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик ќе треба да патуваат од Скопје. Во Љубојно нема ниту ресторани, ниту хотел за престој на поголема група. Ако овие луѓе имаат избор за собир во Љубојно, или пак во Охрид во Конгресниот центар покрај Охридското езеро, за каде би се одлучиле? И што ако објектот се изгради, а нема кој да го употреби? Сумата од 32.8 милиони денари е само за реконструкција на школото. Штом школото ќе се пушти во употреба ќе мора да се вработи барем еден човек кој ќе треба да го одржува објектот. Дали Министерството за кутура може да гарантира финансиски средства за постојано одржување на објектот?

Ако главната цел на објектот, како што е замислен од Министерството за култура е за собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик и за промоција на македонскиот јазик, со олкава голема сума од 32.8 милиони денари можеше да се финансираат неколку проекти со вистинска практична вредност за нив. Еден многу важен таков проект би бил изработка на национален јазичен корпус на македонскиот јазик. Да напоменам дека Македонија е единствената држава во Европа што нема свој национален јазичен корпус. За таков проект потребна е само една соба и еден сервер во некоја институција, и минимум тројца вработени. Собата може да се обезбеди во Институтот за македонски јазик. Веќе е планирано во истиот Институт да се вработат неколку нови соработници, доволно е тројца од нив да бидат наменети за корпусот. Со сума од 32.8 милиони денари може да се основа корпусот и да продолжи да работи без други финансиски средства за следните 10 години. На крај, се прашувам, ако Министерството за култура би направила анкета меѓу лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик, дали претпочитуваат сумата од 32.8 милиони денари да се намени за обнова школото во Љубојно, или за основање на национален јазичен корпус, убеден сум дека би го претпочитале вториот избор. Еден таков корпус би бил виртуално собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори не само од Македонија, него и од целиот свет, и ќе биде вистинско и практично место за промоција на македонскиот јазик.

За промоцијата на монографија за Сојузот на борците во Македонија

 Еве неколку мои коментари во врска со овој настан, оваа монографија и ситуацијата со Сојузот на борците во Македонија. Во врска со монографијата не би можел да коментирам бидејќи ја немам при рака. На една фотографија гледам не ми изгледа поголема од стотина страници. Владата го поддржа проектот со финансиска поддршка од 450.000 денари (7.317 евра). Голема сума за толку мала монографија. Вториот дел од монографијата се однесува на историскиот развој на Сојузот на борците 1948 до 2023 година. Јас сум активен член на продолжувачите на Сојузот на борците од Ресен од пред две години, и во тој временски период никој од членовите на Сојузот не бил контактиран од авторката д-р Љубица Јанчева да праша за историскиот развој на Сојузот во Ресен.

Сега малце за Сојузите на борците низ Македонија. До пред 10-15 години Сојузите на борците беа државотворни организации, а сега се здруженија на граѓани. Порано беа финансирани од државата, а сега како граѓански здруженија се снаоѓаат како што можат. Повеќето што се регистрирани се неактивни бидејќи немаат никакви финансиски средства. Да не заборавиме дека денес редко да има жив борец од НОБ, така да членовите се првенствено „продолжувачи“. Постои Главен одбор на Сојузот на борците со седиште во Скопје и со своја Фајсбук страница, и таа организација исто така е самостално здружение на граѓани, што нема никаква соработка и одговорност за работата на организациите во другите градови. Елена Јованова-Грујовска, директорка на Институт за македонски јазик и промотор на монографијата исто така е потпретседателка на Главниот одбор на сојузот на борците. Немам податоци како Главниот одбор на сојузот на борците во Скопје се финансира. На 25 февруари 2021 претседателот Пендаровски имаше средба со претставници на Главниот одбор на Сојузот на борците. Претставниците на Сојузот на борци, образложувајќи ја моменталната состојба во организацијата, го информираа претседателот Пендаровски за предизвиците во финансиското работење, што претставува проблем за нивно основно функционирање. Во неговото обраќање Премиерот Ковачевски информира дека од 2024 година во буџетот на државата ќе има ставка за Сојузот на борците и се одобрени 1.200.000 денари за активности кои што ги имаат Сојузот на борците. Прашање е каде тие пари ќе одат, дали во касата на Главниот одбор за монографии, промоции и коктели, или кај општинските сојузи. Имајќи во предвид дека Главниот одбор до денес скоро да нема никакви контакти со општинските сојузи, јасно е каде ќе одат парите. Банкарската сметка на Сојузот во Ресен е нула (0). Само благодарение на градоначалниците на Ресен успеваме да набавиме цвеќиња за паднатите борци од нашата општина.

Сега малце за самиот настан. Настанот за промоција на монографијата, од само стотина страници, беше во Музејот на македонската борба за самостојност. На фотографии се гледа дека имаше околу 50-75 посетители. Имаше говор Претседателот на Владата Димитар Ковачевски, исто и Министерката за Култура преку видео линк. На веб-страницата на Премиерот има интегралниот текст од неговото обраќање. Ако го прочитате неговиот текст ќе видите дека неговиот говор изгледаше повеќе како политичка пропаганда. Споменува пратеничка група на СДСМ, Европската Унија, НАТО, „и тоа до сега никогаш не било, а сега го овозможивме“. За промоција на на една мала монографија од стотина страници се организирал собир од Премиер, Министерка за култура и група видни личности! Само во Македонија!

Пак за обнова на училиштето во Љубојно

 Сега веќе ја добивме крајната цена за реконструкција на ова училиште во Љубојно, цели 32.8 милиони денари! Не сакам да бидам сфатен погрешно, јас сум од Преспа и ме радува секаква инвестиција за разубавување на овој крај. Овој проект би сакал да го проанализирам од поширока гледна точка, што се однесува до неговата практична вредност за лингвистите, за промоција на македонскиот јазик и за државата. Овој проект има повеќе сентиментална вредност за тие што памтат кога учеле таму, има минимална историска вредност дека беше второ училиште после војната со настава на македонски јазик, а скоро никаква практична вредност за денес и за во иднина. Што се однесува до обновувањето, или реновирањето на школото, како што се гледа на фотографијата таму навистина нема што да се обнови, бидејќи таму нема ниту покрив, ниту четири здрави целосни ѕида. Целиот објект ќе треба да се руши и да се изгради сосема нов. На интернет има фотографии од проектот, според тој проект објектот нема да има ниту сличен изглед на сегашниот. Што се однесува до сентименталната вредност, верувам дека има многу, многу други културни објекти низ државите што исто така имаат сентиментална вредност за жителите на тие места. И зошто да се вложи ваква огромна сума само за реновирање на само еден таков објект? На пример, и ние во Подмочани имаме старо училиште со сентиментална вредност на кое му треба реновирање. Пред Втората светска војна во ова училиште предаваше тајно на македонски јазик Петар Здравковски - Пенко. Кога доаѓала инспекција во школото, Пенко им велел на учениците да ги кријат македонските книги во торбите. После војната Пенко беше Генерален секретар на Владата на СРМ, Претседател на Советот за просвета на НРМ и Претседател на Универзитетскиот совет и амбасадор во неколку земји.

Министерката за култура вели дека идејата е овој објект да стане собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик, и по неговото обновување, овој објект ќе биде „Центар за промоција на македонскиот јазик“. Во врска со ова, едно прашање е, дали воопшто има практична потреба во државата од додатен објект како собиралиште за овие луѓе? Во државата има неколку катедри за македонски јазик каде овие луѓе може да се соберат и да го промовираат македонскиот јазик. За такви собири исто ги имаме Институтот за македонски јазик и Конгресниот центар во Охрид, каде со децении се собирале лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик. Каква улога би имал објектот во Љубојно што не може да се обезбеди во овие други места? Второ прашање е, кога се размислуваше за обнова на објектот во Љубојно, дали иницијативата беше покрената од лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик дека имаат практична потреба баш од овој објект во Љубојно, или иницијативата беше покрената само од Министерството за култура без консултации со нив? Ако е второто, како Министерството за култура ќе биде убедено дека штом школото се изгради ќе биде употребувано од засегнатите?

Селото Љубојно се наоѓа во пазувите на Баба планина, оддалечено од Скопје околу 200 километри. Селото има само околу 10-15 семејства што живеат таму постојано. Ако се планираат било какви собири во школото, лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик ќе треба да патуваат од Скопје. Во Љубојно нема ниту ресторани, ниту хотел за престој на поголема група. Ако овие луѓе имаат избор за собир во Љубојно, или пак во Охрид во Конгресниот центар покрај Охридското езеро, за каде би се одлучиле? И што ако објектот се изгради, а нема кој да го употреби? Сумата од 32.8 милиони денари е само за реконструкција на школото. Штом школото ќе се пушти во употреба ќе мора да се вработи барем еден човек кој ќе треба да го одржува објектот. Дали Министерството за кутура може да гарантира финансиски средства за постојано одржување на објектот?

Ако главната цел на објектот, како што е замислен од Министерството за култура е за собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик и за промоција на македонскиот јазик, со олкава голема сума од 32.8 милиони денари можеше да се финансираат неколку проекти со вистинска практична вредност за нив. Еден многу важен таков проект би бил изработка на национален јазичен корпус на македонскиот јазик. Да напоменам дека Македонија е единствената држава во Европа што нема свој национален јазичен корпус. За таков проект потребна е само една соба и еден сервер во некоја институција, и минимум тројца вработени. Собата може да се обезбеди во Институтот за македонски јазик. Веќе е планирано во истиот Институт да се вработат неколку нови соработници, доволно е тројца од нив да бидат наменети за корпусот. Со сума од 32.8 милиони денари може да се основа корпусот и да продолжи да работи без други финансиски средства за следните 10 години. На крај, се прашувам, ако Министерството за култура би направила анкета меѓу лингвисти, педагози, наставници и професори по македонски јазик, дали претпочитуваат сумата од 32.8 милиони денари да се намени за обнова школото во Љубојно, или за основање на национален јазичен корпус, убеден сум дека би го претпочитале вториот избор. Еден таков корпус би бил виртуално собиралиште на лингвисти, педагози, наставници и професори не само од Македонија, него и од целиот свет, и ќе биде вистинско и практично место за промоција на македонскиот јазик.

Колку е ниско паднато „високото“ образование во Македонија

 Во весникот „Нова Македонија“ професорката Солза Грчева пишува за тоа колку е ниско паднато „високото“ образование во Македонија. За се ја обвинува државата. Точно е дека и државата е виновна за лошата состојба на високото образование во Македонија. Али, по мое мислење од лично искуство најголемата вина е кај самите професори. Имам предавано на три универзитети во Македонија, и на три универзитети во САД, така да многу добро знам колкава и каква е вината на самите професори на универзитетите во Македонија. Општо гледано, имам приметено невидена мрза кај мнозинство на професорите во Македонија во однос на нивното истражување, предавање и односите со нивните студенти и со нивните колеги. Еве два примери. Во последните неколку месеци имам контактирано шестмина професори во Македонија во врска со мои истражувања, меѓу кои и професорката Грчева, и до ден денес немам добиено одговор ниту од еден од нив. Втор пример, моментално го истражувам и го средувам архивот на Сојузот на борците во Ресен (доброволно, без никаков надомест). Пред многу, многу години ангажиран беше професор од Институтот за национална историја да напише монографија за борецот Наум Веслиевски-Овчарот. Сите материјали му беа доставени за животот, делото и сеќавањата за Овчарот, така да немаше потреба професорот да прави никакви истражување, само да ги среди материјалите. Иако вработен во Институтот за национална историја со редовна плата, на професорот му беа исто така доделени 6.000 марки хонорар, и ред други трошоци. Поминаа десет години, од монографијата ниту една реченица. Имаше судење, професорот требаше да ги врати парите, али за жал професорот почина после неколку месеци. Трето, ако како професор од странство бараш некаква соработка со професор од Македонија, прво што ќе те праша е, што има овде за мене? Заклучокот е дека мнозинство професори во Македонија не си ја почитуваат својата професија, а за тоа не е виновна државата, него самите тие.

https://novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/kolku-e-nisko-padnato-visokoto-obrazovanie/

Буки, алатка за препознавање и транскрипција на говор на македонски јазик

Деновиве во скоро секој медиум во државата имаше изјава за тоа како македонски научници развиле алатка базирана на вештачка интелигенција за препознавање и транскрипција на говор на македонски јазик.

Презентацијата на алатката беше промовирана на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје (УКИМ) во присуство на Ректорката на УКИМ, проф. д-р Биљана Ангелова, која го оквалификува создавањето на платформата како „патриотски придонес“ на Универзитетот и на Центарот за напредни интердисциплинарни истражувања (ЦеНИИс). Министерот за дигитална трансформација, м-р Стефан Андоновски, упати пофални зборови до организациската структура на проектот за целокупниот труд што е вложен за да се создаде оваа платформа.

На прв поглед сето ова изгледа нешто со што треба сите да се гордееме. Али се прашувам, како никому не му текнало на присутните и на тие што ја изработиле оваа алатка да проверат на интернет дали веќе постои нешто слично со поддршка за македонски јазик? Да, на интернет има десетици вакви алатки за препознавање на македонски говор. Јас лично употребувам две такви алатка од Turboscribe и Transkriptor. Google има "Advanced transcription, powered by Google’s AI" со поддршка за македонски јазик. Amazon Transcibe исто така има поддршка за македонски јазик.

Иновацијата не е во „развивање“ на ваква алатка од некои „научници“, бидејќи се што е потребно за ваква алатка за препознавање на говор на македонски јазик е веќе развиено и е бесплатно, само треба да се инсталира на некој сервер и да биде достапна за корисници. Скоро сите вакви алатки се базирани на Whisper AI. За инсталирање на Whisper на домашен систем потребни се Python 3.8–3.11, Windows 10, 11, Git, Conda, Pytorch, GPU support requires a CUDA®-enabled card, 4GB+ VRAM. Ова може да го направи секој со само малку разбирање за инсталирање програми на оперативниот систем Windows 10, 11.

Според мое лично мислење, овие „научници“ и „експерти“ за вештачка интелигенција, Дејан Порјазовски од Универзитетот „Аалто“ во Финска, проф. д-р Никола Стиков, професор по биомедицински инженеринг на Политехничката школа при Универзитетот во Монтреал, во соработка со проф. д-р Ордан Чукалиев, многу убаво и лесно успеале да ги изманипулираат нашите наивни професори и министри дека демек креирале нешто сосема ново што не постои никаде во светот. Друго што е чудно, платформата не е ни вистински лансирана за практична употреба, тоа ќе се прави допрва со македонски интерфејс. Ова е исто како да се фрли камен темелник за нешто што треба допрва да се гради. Многу галама за ништо! Голем „патриотски придонес“. И сите медиуми ја прифатиле изјавата како таква без потреба од нивно истражување за вистинитоста на изјавата. Алал да и ме!

https://ukim.edu.mk/ukim-ja-lansirashe-novata-digitalna-platforma-bazirana-na-veshtachka-inteligencija-buki/

Што е култура?

 Културите се еден вид ментална инфекција или паразит, со луѓето како негов несвесен домаќин.

Органските паразити, како што се вирусите, живеат во телото на нивните домаќини. Тие се множат и се шират од еден домаќин на друг, слабеејќи ги, а понекогаш дури и убивајќи ги. Сè додека домаќините живеат доволно долго за да го пренесат паразитот, тој малку се грижи за состојбата на неговиот домаќин.

Токму на овој начин, културните идеи живеат во главите на луѓето. Тие се множат и се шират од еден домаќин на друг, повремено слабеејќи ги домаќините, а понекогаш дури и убивајќи ги. Културната идеја може да го натера човекот да го посвети својот живот на ширење на таа идеја, дури и по цена на смрт. Човекот умира, но идејата се шири.

Според овој пристап, културите не се заговори измислени од некои луѓе со цел да ги искористат другите. Напротив, културите се ментални паразити кои се појавуваат случајно, а потоа ги искористуваат сите луѓе заразени од нив. Овој пристап понекогаш се нарекува меметика. Исто како што органската еволуција се заснова на репликација на органски информациони единици наречени „гени“, така и културната еволуција се заснова на репликација на културни информативни единици наречени „меми“.

Успешните култури се оние кои се одлични во репродукцијата на нивните меми, без оглед на трошоците и придобивките за нивните човечки домаќини.

Вим Хоф, холандски мотивациски говорник

 Мојот пост во „Мојата Преспа...“ за интервјуто со Бети Котовчевска на „Преспа колинг“ бил избришан без објаснување. Пробав на многу културен и научен начин да го дадам моето мислење за методот Вим Хоф. Немав апсолутно никаква намера да ја навредам Бети. Ако ја навредив, искрено се извинувам. Како и секој друг, Бети е слободна да си верува во што сака. За тие што ги интересира оваа тема постот го објавувам тука.

Интервјуто на Бети Котовчевска во поткастот „Преспа колинг“ го гледав со голем интерес, бидејќи имам читано и видено подвизи на Бети на мраз. Речиси целосното интервјуто на Бети беше фокусирано на методот Вим Хоф, кој таа го следи и промовира. Се вознемирив кога таа почна да зборува за тоа како овој метод е навистина лек за сè, вклучително и рак и сите заразни болести. Згора на се, таа го цитира Вим Хоф, кој вели дека медицинското поле не сака да го прифати неговиот метод заради едноставниот факт што ако го стори тоа, тогаш сите медицински учебници ќе треба да бидат уништени. Ова секако подразбира повеќе нема потреба од лекари, нема повеќе потреба од болници. Си заболел, само скокни во мраз и ќе се излечиш. Луѓето веруваат во секакви работи, и јас сум сигурен дека Бети е целосно уверена во лековитите квалитети на методот што го следи. Сепак, најмногу ме вознемирува кога се промовираат такви методи за другите да ги следат, особено кај оние од помладата генерација, кои се многу впечатливи од говорот на големите инспиративни говорници како што се Вим Хоф и Бети, кои користат изрази како „научно е докажано дека...“, итн. Во интервјуто Бети вели дека сака да организира работилница во Ресен за оние кои се заинтересирани да го следат овој метод. Пред некој да се пријави на оваа работилница, ве повикувам вас и родителите на младите деца да прочитате непристрасен преглед на овој метод од научната заедница и да дознаете повеќе за овој човек Вим Хоф. Имајте на ум дека Вим Хоф е инспиративен говорник, неговата главна цел е да заработи пари, а не да ве излечи од некоја неизлечива болест. Еве неколку факти за Вим Хоф и неговиот метод што може да се најдат на интернет. Се надевам дека ќе ви помогнат да одлучите дали треба да им верувате на науката и медицината или на некој шарлатан кој тотално не ги почитува. Вим Хоф е екстремен спортист, способен да издржи екстремни ниски температури. Тоа е факт и тоа е во ред, но овој подвиг не значи дека ова е метод за лекување на сите видови болести.

Па, кој е Вим Хоф?

Тој е холандски мотивациски говорник и екстремен спортист, познат по неговата способност да издржи ниски температури. Хоф ПРОДАВА режим наречен Wim Hof ​​Method (WHM), кој вклучува изложеност на ладна вода и техники на дишење. Воутер ван Маркен Лихтенбелт, научник кој го проучувал Хоф, рече: „Научниот речник на [Хоф] е бесмислица. Со убедување, тој меша на несмислен начин научни термини како непобитен доказ“.

Што се однесува до изложеноста на студ, Американското здружение за срце и Британската фондација за срце издадоа предупредувања за ладна терапија. Заклучно со март 2024 година, има 32 извештаи за луѓе кои умираат наводно поради методот Вим Хоф. Според еден експерт, потопувањето во ладна вода може да предизвика срцева аритмија кај 1 до 3 проценти од младите здрави субјекти, но до 63 проценти ќе страдаат од аритмија кога ќе се побара да го задржат здивот пред да се нурнат. „Тоа е неверојатен начин за репродукција на срцеви аритмии кај инаку фит и здрави поединци“, рече тој. Некои експерти велат дека практикувањето на методот на Вим Хоф е „Коцкање со својот живот“.

Четворица практичари се удавија во 2015 и 2016 година, а роднините се сомневаа дека се виновни вежбите за дишење. Во 2021 година, маж од Сингапур се удави во базен при обидот на методот. Едно лице почина по сесија на терапија со ладна вода во Англија во 2022 година. 17-годишната Медлин Роуз Мецгер почина откако го изведе методот Вим Хоф во нејзиниот базен во Лонг Бич, Калифорнија.

Првата сопруга на Хоф, Маривел-Марија, починала со самоубиство во 1995 година скокајќи од осумкатница. Во 2012 година Хоф беше прогласен за виновен за семејно насилство врз осумнаесетгодишниот син на неговата тогашна девојка Керолин.

За прославувањето и чествувањето на денот на македонскиот јазик

 Голем џумбуз, голема галама со прославувањето и чествувањето на денот на македонскиот јазик.

Како човек образован во САД, порастен во Преспанското село Подмочани, и како полуписмен говорител на стандардниот македонски јазик, сето ова ми звучи многу, многу чудно, интересно и неразбирливо. Денес скоро пола ден ги читам во медиумите вчерашните настани и прославите поврзани со овој ден. Прво што ме изненади се политичките напади за тоа која партија придонесла повеќе за грижата за македонскиот јазик, и која ништо не придонесла. Голема прослава во МАНУ под покровителство на претседателката на Македонија, Гордана Сиљановска-Давкова, во присуство на огромен број политичари, академици и од верските заедници. Министерката за образование и наука Весна Јаневска во своето обраќање на настанот, порача дека јазикот не е само средство за комуникација, туку и „симбол на индивидуалноста и уникатноста“. Можеби ова важи само за македонскиот јазик, бидејќи никој друг јазик никаде во светот не е ништо друго него само средство за комуникација. На пример, ниту англискиот, ниту шпанскиот јазик не се симбол на никаква индивидуалност и уникатност на говорителот. Секој човек во светот си комуницира на било кој јазик на кој е компетентен да комуницира. Било да е тој стандарден јазик во државата, или на некој локален дијалект, како што ние во Преспа би рекле „по наше“. Министерката Јаневска вели, „За Македонецот, македонскиот јазик се првите звуци и вибрации кои ги прима уште во утробата на мајката. Јазикот го чувствуваме во срцето и телото целиот свој живот.... Да го чуваме македонскиот јазик, затоа што тој е наш архетип, тој е наш идентитет и преку него постоиме. Да го чуваме, за да постоиме и за да не има“ Какви убави романтични поетски изрази што немаат никаква врска со лингвистичката характеристика на македонскиот јазик! Македонскиот јазик е заштитен со закон, како нематеријално културно наследство. Македонскиот јазик е единствениот јазик во светот што е заштитен со ваков закон. Тоа значи, секое парче јавно објавен текст на хартија, секој објавен текст во електронска форма во целата држава од секоја јавна институција мора да биде лекториран со потпис од лекторот. Во против следуваат драконски парични казни дури од неколку илјади евра. Никаде во светот, во никоја држава не постои сличен закон. Според законот за културно наследство, македонскиот јазик како дел од нематеријалното културно наследство е во иста категорија заедно со свадбените обичаи. Замислете сега, да му текни на некој министер за кутура да спроведи некој закон каде свадбените обичаи во Македонија треба да бидат заштитени со закон бидејќи тие се дел од нашето нематеријално културно наследсто, и за секоја свадба да се бара дозвола од инспектор од Институтот за фолклор да проверува дали се почитуваат обичаите од оваа традиција! Апсурдно, нели? Она што најмногу мене лично ме иритира е потчинувањето на јазикот што го зборуваат говорителите во секојдневната комуникација еден со друг, во лингвистиката наречени дијалекти, под македонскиот стандарден литературен јазик. Ајде сега некој од лингвистите од Институтот за македонски јазик нека ми објасни како јас од Подмочани би можел да му опцујам некому со убави мрсни зборови на македонски стандарден литературен јазик кога ќе ме навреди за нешто. Да се навратам на изјавата на министерката Јаневска, првите звуци што јас ги примив уште во утробата на мојата покојна мајка не се од македонскиот стандарден литературен јазик, него од Дрменскиот и од Подмочанскиот Преспански дијалект. Македонскиот литературен јазик и неговата азбука биле кодифицирани само пред 80 години. Се прашувам, а кога бил кодифициран мојот Преспански дијалект? Сигурно многу столетија претходно!

Што е етникум и замислена заедница?

 Дали Торбешите се посебен етникум, или само специфична културно-религиска заедница во рамките на македонската нација? Дали државата треба уставно да го легализира етникумот Торбеши? Констатацијата на Академикот Ќулавкова е дека Торбешите не се посебен етникум, него се само дел од македонскиот народ, македонската нација, само со исламска вероисповед. Ќулавкова го оправдува нејзиното мислење со нејзина измислена тероја за значењето на терминот „етникум“. Моите коментари ќе ги поткрепам со концептот на „замислени заедници“, развиени од Бенедикт Андерсон во неговата книга „Замислени заедници: Размислувања за потеклото и ширењето на национализмот“. Се однесува на идејата дека нацијата е општествено конструирана заедница, замислена од луѓе кои се перцепираат себеси како дел од уникатна споделена група. Андерсон тврди дека нациите, како што е и македонската нација, се „замислени“ затоа што тие споделуваат ментална слика за нивната заедница и колективен идентитет. Просто речено, ако група на луѓе се замислуваат себеси како посебен народ, или посебна нација тие се посебен етникум, и толку. За такво чувство не им треба оправдување пред историчари, академици или власти. Али според Ќулавкова, треба да има одредени критериуми за постоење на некој посебен етникум, како например посебен јазик, обичаи, историски континуитет, итн. Според Ќулавкова Торбешите не ги поседуваат овие критериуми за да бидат дефинирани како посебен етникум, бидејќи единствената ралика меѓу Торбешите и Македонците е во тоа што Торбешите се со исламска вероисповед. Додека Торбешите велат дека има и други разлики, како например во нивниот јазик, обичаи и историски континуитет, и што е најважно, тие се чувствуваат како посебен етникум. Што се однесува до јазикот, Ќулавкова вели дека единствената разлика е само во голем број изрази поврзани со исламската религиска прагматика, но тоа не било доволно за да се диференцира јазикот на Торбешите како различен од македонскиот јазик. Јас не сум лингвист за да можам да различам кога некоја форма на некој стандарден јазик се разликува од него за да се дефинира како посебен јазик. Само знам дека пред не многу години во Црна Гора се зборуваше на српски јазик и тој јазик беше стандарден јазик во државата. А сега таму се зборува на црногорски јазик. Мојот преспански јазик многу се раликува од стандардниот македонски јазик и од јазикот во многу делови во Македонија, тоа може, али не мора да биде диференцијазија на Преспани како посебен етникум. Значи, јазикот на една група луѓе на кој тие зборуваат не мора да биде критериум за диференцијација на нивниот етникум. Исто така, овде можеме да направиме споредба со констатацијата на Бугарија, дека не е можно Македонците да бидат посебен етникум, бидејќи македонскиот јазик бил само некој дијалект на бугарскиот. Ќулавкова исто ја оспорува тезата за автохтоноста и посебноста на Торбешите во континуитет од десетина века, од 10 век до денес. Што се однесува до нивниот етникум, тоа е нивно лично мислење и чувство и не мора да има никаква историска поткрепа, како што нема никаква историска поткрепа за мислењето и чувството на многу Македонци денес дека автохтоноста и посебноста на денешните Македонци е во континуитет од времето на Александар Македонски. Да речеме, дошол некој Африканец од Нигерија во Македонија, тука живеел 50 години, зборува на чист стандарден македонски јазик, некој го прашал, што си ти по националност? Тој одговара - Македонец. Што има тука спорно, така човекот се чувствува. За Ќулавкова ова не би било доволно. Човекот треба да каже точно од кое племе од Нигерија тој потекнува, бидејќи таму има стотици племиња, и дали неговото племе е уставно легализирано како етникум во неговата држава. Она што е најмногу опасно од тезите на Ќулавкова е тоа дека постоењето на некој етникум мора да биде историски и научно оправдано без разлика на чувството на членовите на тој етникум, дека барањето уставно да се легализира етникумот Торбеши може да доведе до негативни последици, дека тоа ќе доведе до дезинтеграција на македонскиот национален ентитет, дека ќе доведе до сецесија на македонската нација врз етнички начела, тие се дел од македонската општествена, културна и религиска реалност и затоа треба да се признаат само како специфична културно-религиска заедница во рамките на македонската нација, а не како посебен етникум. Ова многу ми наликува на односот на Бугарија према македонскиот идентитет и македонскиот јазик, во Македонија нема Македонци, само македонски Бугари, македонскиот јазик е само дијалект на бугарскиот, и тоа е доволно да нема потреба да се признава меѓународно ниту македонската нација, ниту македонскиот јазик. Колку што ова мислење на Бугарија е навредливо за нас Македонците, толку треба мислењето на Ќилавкова, нарочито како академик, треба да биде навредливо за Торбешите.

https://novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/povelbata-za-identitetot-na-makedonskite-torbeshi-vo-kontekst-na-multireligiskiot-i-multietnichkiot-koncept-na-drzhavata/

За стипендии

 Овде би сакал да се осврнам на колумната на професорот Венко Андоновски во весникот „Нова Македонија“.

Во оваа колумна професорот го фокусира проблемот во денешниот образовен систем во немањето „државни стипендии“, како што имало во негово време кога тој бил студент. Професорот се залагал да се доделуваат добри стипендии во ранг на просечна плата, и гаранција за неговиот корисник да има загарантирано работно место, али неговите предлози биле доживеани како екстравагантни. Професорот, кој веќе живеел во тој свет во кој тоа било реалност, сега тој бара да се врати тој истиот свет. Тој вели, „Како е можно, ако во тој вчерашен свет достоинствената стипендија била реална работа колку што бил и реален поимот „коњ“ (постоел коњ), сега, одеднаш, само еден ден подоцна, во новиот свет таа да стане имагинарна?“ Тој исто вели дека бесперспективноста на младите луѓе во добар дел се должи токму на отсуството на стипендии. Професорот вели дека тоа што денешните студенти стануваат „печалбари“ во добар дел се должи токму на отсуството на стипендии. Професорот копнее по старите добри времиња на социјализмот, кога студентите добиваа стипендии во ранг на плата, имаа загарантирано работно место, а некои од нив добиваа и станови „од работа“.

Како прво, на професорот сигурно му е јасно дека од времето на социјализмот до денес не е „само еден ден подоцна“, него поминале неколку децении. Сакале ние или не сакале, времињата се менуваат, економски и културни системи се менуваат, а ние имаме избор или да се прилагодуваме кон тие измени, или да продолжиме да живееме во фантазиите од тие далечни добри времиња со надеж дека можеби еден ден тие ќе се вратат, кога студентите ќе добиваат стипендии во ранг на плата, ќе имаат загарантирано работно место, некои од нив ќе добиваат и станови, и нема да има потреба да стануваат постмодерни печалбари. Со тие стипендии нивната мисла ќе биде: „Кога ќе завршам, мора да станам некој и нешто“, а не „Кога ќе завршам, мора да се вработам“. И на крај „Само така може да се стимулираат младите да си го изучуваат и да го чуваат мајчиниот јазик во време на лингвистички империјализам“.

Тие времиња нема никогаш да се вратат, тоа што било реалност во минатото не може никогаш да се врати во денешницата. Апсурдно е да се копнее по нешто, што во денешно време е чиста фантазија - таа е реалноста. Ако професорите како професорто Андоновски сакаат да придонесат нешто кон образованието тие прво треба да се соочат со оваа реалност.

Во секој образовен систем засегнати се општеството, државата, професорите, студентите и родителите, и секој од нив си има има своја улога. Точно е дека во социјалистичкиот систем главната улога и терет беше на државата. Колку тој систем беше ефективен е прашање. Некои, како професорот Андоновски, што го поминале образованието преку тој систем го сметаат идеален ако фокусот е само на доделување на стипендии. А каква беше улогата на професорите во тој систем? Докторираш, се вработуваш, имаш загарантирано работно место за цел живот, али треба да бидеш послушен кон државата. Професорот Андоновски вели дека денес послушен партиски војник добива што сака, непослушен интелектуалец не е заслужен за ништо и никогаш. Мислм дека и во тоа време непослушни интелектуалци не само што не добиваа ништо, него заслужуваа и затворски казни. А каков беше нивниот однос према студентите? Сигурно многу од тие студенти од генерацијата на професорот Андоновски се сеќаваат како стоеја на ред пред кабинетот на професорот пред испит тресејќи се од страв. Јас како визитинг студент од Америка имав прилика да студирам на УКИМ во далечната 1974-1975 година на Катедрата за македонски јазик. Покојниот професор Блаже Конески беше единствениот што навистина предаваше простум пред табла. Секој друг ќе влезеше во предавална, ќе седнеше на стол, ќе отвореше некоја негова книга, ќе читаше 45 минути и ќе си заминеше. По мое лично мислење, со искуство од предавање на три универзитети во Македонија, најглавната вина за недостатоците во македонскиот образовен систем е кај самите професори, кои со исклучоци имаат многу малку почит кон нивната улога и професија. Таа е единствената причина зошто никој универзитет ог Македонија не е на никаја листа на најрангирани универзитети.

Професорот Андоновски вели дека „Капитализмот не сака да знаеш и да размислуваш“. Ова е навистина бесмислен коментар. Доволно е само човек да направи една многу мала споредба на универзитети од капиталистички држави со тие од социјалистичките да види дека тоа не е така, него баш обратно. Затоа секоја година стотици студенти од Македонија преферираат да студираат на универзитет од некој од тие развиени капиталистички држави. Капитализмот просперира само со знаење, само со знаење се измислуваат нови технологии и капитализмот и државите просперираат. Прашајте го Елон Маск дали би вработил во неговата фабрика Тесла или во фабриката за вселенски ракети некого што нема знаење.

Што се однесува до идејата дека со стипендии младите ќе се стимулираат да го чуваат мајчиниот јазик во време на лингвистички империјализам, младите 500 години живееја во време на турски лингвистички империјализам и не си го заборавија македонскиот јазик - и тоа без стипендии! Колумната на професорот Андоновски дава импресија дека залудно е да се размислува за подобрување на македонскиот образовен систем без враќање назад кон некој романтизиран социјалистичкиот систем. Се надевам дека младата генерација на професори и студенти не се со исто мислење, дека тие можат многу добро да се образуваат и без целосна финансиска поддршка од државата. Науката нема граници, не препознава политички системи. Доволно е само да се има желба за знаење.

https://novamakedonija.com.mk/mislenja/kolumni/ednorogot-narechen-stipendija/

Специјални звуци и извици во македонскиот јазик

 А? - Не те слушнав. Што сакаш да кажеш?

Аааа! - Не може тоа така.

АХ! - Пропуштена прилика.

Аха? - Значи, така?

Аууу! - Навистина?

Бооо! - Навистина многу.

Е! - Да, продолжи.

Ехеееее! - Претеруваш!

Ех! - Било така некогаш, али сега не е така.

Де! - Што чекаш?

И? - Што има тука чудно?

Леле! - Ме боли, ми е страв.

Мммм - Не се согласувам со тоа што го кажуваш.

Ооооо! - Изненаден сум.

Оп! - И веднаш....!

Ох! - Се уморив

Охохо! - Изразување на задоволство.

Оф! - Ме боли!

Псст! - Замолчи.

Пу, пу - Не важи. Да не те заречам.

Пф - Многу претеруваш.

У! - Зачуден сум.

Уа! - Срам да ти е, да се засрамиш!

Уф! - Страшно.

Ух! - Незгодно.

Хмммм! - Размисли малце повеќе.

Ха! - Зарем е можно тоа!?

Тц - НЕ.

Шшшшш! - Тишина.