Пак за законот за употреба на македонскиот јазик

 Го читам новиот „Предлог на закон за употреба на Македонскиот јазик“ од Министерството за култура. Дури и јас полуписмен, забележувам еден куп печатни грешки на секоја страница, како например „конкурс за стипендирањеструдентиза изучување на македонскиот јазик“, „предлага основањеИнспекторат заупотребата“. Скоро да нема реченица без грешка како „образование.Како“, „лектор.Испитот“. Лицето што го напишало овој текст не се ни потрудило да го провери со спел-чекер. Патем, во предлогот пишува, „Член 7 (1) Задолжително се лекторираат на македонски јазик:... 2. службените документи и текстови на законодавната, извршната и судската власт и на единиците на локалната самоуправа и на јавните установи од областа на културата, образованието и науката што се објавуваат,“ а самиот овој текст на предлогот не е лекториран. Член 13, (1) Лекторирање, во согласност со овој закон, е правописно, граматичко, лексичко и јазично исправање и уредување на некој текст. ПРЕКРШОЧНИ САНКЦИИ член 32, (1) Глоба во износ од 250 до 500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице, ако: - објави нелекториран службен документ или текст (член 7 став (1) точка 2). Како например овој предлог-закон.

Ова се неколку мои коментари во врска со новиот предлог-закон за употреба на Македонскиот јазик и изјавите поврзани со изјави од Министерството за култура.

Према објавите од Министерството за култура, потребата од нов закон произлегува од непочитувањето на законските мерки од законот од 1998 година. Имало и нефункционалност на наставните планови, програми и реализација на наставата по македонски јазик на сите образовни степени. Министерката напоменува дека сето ова (новиот закон) заедно овозможува системски организирана грижа за македонскиот јазик во законодавна смисла која е и лесно применлива и во практиката. Значи, со овој закон треба да се реши проблемот со непочитување на претходните законски мерки, исто така ќе се спроведат функционални наставни планови, и сето ова ќе биде лесно применливо и во практика.

Јас би ги поставил следните прашања.

1. Пред да се оди со нов закон, дали сте се прашале зошто имаше непочитување на законските мерки од законот од 1998, и освен со зголемување на глобите за прекршок, како вие планирате да ги убедите луѓето да ги почитуваат законските мерки од новиот закон? (за ова подетално подолу)

2. Која е причината за нефункционалноста на наставните планови, програми и реализација на наставата по македонски јазик на сите образовни степени? Како точно вие планирате да го решите овој проблем? Како ќе ги изработите овие планови за да бидат функционални?

3. Велите, во Инспекторатот ќе бидат вработени 30 инспектори за македонски јазик кои ќе дејствуваат на терен. Ова не е баш многу јасно, што значи „на терен“? Инспекторите ќе шетаат од град во град, од институција во институција, ќе прегледуваат се и сешто што е напишано на Македонски јазик, дали е правилно напишано? Имате ли претстава колку такви инспектори ќе ви се потребни за целата држава, имајќи во предвид колку текстови со граматички грешки се произведуваат секој ден?

4. Во Член 7 (1) пишува, „Задолжително се лекторираат на македонски јазик:... 2. службените документи и текстови ... на локалната самоуправа и на јавните установи од областа на културата... што се објавуваат.“ Дали истото важи и за објавени записници од состаноци на Месни заедници од селата низ Преспа, каде што преовладува Преспанскиот дијалект, и за објави од игроорни групи?

5. За да се примени овој закон во сите институции низ целата држава, дали имате предвидено колку лектори би биле потребни, и дали воопшто има толку лектори во државата?

6. Одговорноста на правните и на физичките лица за правилна употреба на македонскиот јазик се обезбедува и со соодветна казнена политика. Во однос на глобите, Министерката информираше дека во верзијата на ЕНЕР се пониски предвидените глоби, но во договор со Министерството за култура мора да се направи усголасување со Законот за прекршоците и очекуваат овие глоби да бидат повисоки. Овде нема простор да ги наведам сите глоби, али можете да ги прочитате во законот, ПРЕКРШОЧНИ САНКЦИИ

член 32, на страница 15. Со оглед дека се предвидени глоби во делот за прекршочни одредби и во претходниот закон, и не беше барана одговорност, зошто сте убедени дека нешто ќе се смени со новиот закон, дека во иднина ќе се бара одговорност, дека луѓето кога ќе ги видат високите глоби ќе бидат поодговорни . Сега направете една кратка проценка колку прекршоци во употребата на Македонскиот јазик во државата би се случиле за еден месец. За секој прекршок ќе треба да се оди на суд, и колку судии ќе ви требат што ќе се бават само со прекршоци од овој закон? Во Законот за високо образование казнените и прекршочните одредби се наведени во 6 страници! Дали некој памти случај каде некој бил казнен за било каков прекршок во образованието?

7. Ова го поздравувам, али не сум убеден дека е можно да се оствари. Македонскиот јазик да биде задолжителен за изучување на сите факултети, во сите високо образовни институции без оглед дали се државни или приватни, а изучувањето да биде во два семестри. Не знам како е во Европските држави, али во Америка изучувањето на Англискиот јазик е задолжително на сите факултети, не со закон, али во пракса. Како би изгледал наставен план за изучување на македонскиот јазик на ниво на факултет? Во Америка Англискиот јазик се изучува во прва година. Ако е исто така и во Македонија, треба да се пресмета колку студенти од прва година има на сите факултети за да се види колку професори би биле потребни за држење предавања. Дали воопшто ќе има толку професори?

8. Донесувањето на Законот на годишно ниво би коштало 3 639 060,00 денари, или околу 60.000 евра, и тоа за основање Инспекторат за употребата на македонскиот јазик и за работа на Советот за македонски јазик. А за се друго, од каде пари? За инспекторите?

9. Во медиумите читам дека имало јавна дебата за Предлог-законот во НУБ „Св. Климент Охридски“. На дебатата учествувале членови на Советот за македонски јазик, истакнати професори и лингвисти, како и новинари. Од она што го прочитав во медиумите мене не ми изгледаше како дебата, него повеќе како објави од личности од присутните институции. Дебата е формална дискусија за одредена тема на јавен состанок или законодавно собрание, во која се изнесуваат спротивставени аргументи. За да има вистинска дебата треба да има присуство на спротивставени страни. Спротивставени не во смисла на луѓе што се против овој закон, него во некои одредби во законот.

10. Добро е што Министерството бара конструктивен дијалог и забелешки во врска со Предлог-законот. Забелешките може да се достават до Министерството на нивните електронски пошти или преку системот ЕНЕР. За забелешките да бидат во форма на дијалог или дебата тие треба да бидат достапни до секој. Јас лично би сакал да ги прочитам забелешките доставени до Министерството за и јас да можам да учествувам во дебатите. Како Министерството планира да ги објавува тие забелешки за да бидат достапни? Што се однесува до системот ЕНЕР, ако кликнете на Прописот за овој Предлог-закон ќе го добиете следниот одговор: „- - - Нема коментари за овој пропис - - -“!

11. И сега? а. Освен она што е објавено во медиумите во врска со „дебатата“ во НУБ „Св. Климент Охридски“, јас не знам точно кој рекол, што рекол за време на настанот и не можам да коментирам на нивните изјави. Добро ќе беше да имаше видео снимка од настанот ставена на Јутуб за да биде достапна до секого. б. Јас немам пристап до забелешките доставени до Министерството, ако воопшто има некакви забелешки. в. Во ЕНЕР системот нема никакви коментари. г. Огромна благодарност до господинот Ацо Лукароски што ја води групата „Македонски јазик“ на Фејсбук, каде може да се водат вистински дебати и вистински дијалози поврзани со јазикот.

Пак за законот за употреба на македонскиот јазик

 Денес владата најави уште еден нов Предлог-закон за употреба на македонскиот јазик. Според најавите, Законот предвидува вработување на таканаречена јазична полиција низ целата држава. „Македонскиот јазик е духовно богатство од посебно културно и историско значење за Републиката. Коректната употреба на македонскиот јазик е должност на граѓаните на Републиката“, се пропишува во Законот.

Министерството за култура со Советот за македонски јазик, пристапија кон изготвување нов закон за употреба на македонскиот јазик имајќи предвид дека сè повеќе се забележува непочитувањето на законските мерки и негрижата за македонскиот јазик на различни нивоа од општествениот живот.

Министерката за култура Бисера Костадиновска-Стојчевска рече дека постојниот Закон за употребата на македонскиот јазик нуди многубројни решенија и механизми за градење соодветна јазична политика, во функција на зајакнување на почитувањето на македонскиот стандарден јазик и неговата правилна употреба.

После повеќе од седумдесет години од кодификацијата на македонскиот јазик граѓаните на Македонија сеуште комуницираат на својот локален дијалект. Беше објаснето дека задолжително ќе се проверува кај секој граѓанин на Република Северна Македонија дали коректно го употребува македонскиот јазик.

Во однос на казнената политика, министерката за култура објасни дека за вршење инспекциски надзор над примената на Законот се предлага основање јазична полиција за употребата на македонскиот стандарден јазик.

„Јазичната полиција ќе биде насочена кон вршење на инспекциски надзор исклучиво од аспект на примената на македонскиот стандарден јазик, со што верувам дека ќе се зголеми правилната употреба на македонскиот јазик и тоа насекаде и во сите области и сфери во кои тој се употребува. Прекршочните одредби се усогласени со новиот Закон за прекршоците. Во овој предлог на закон се пропишуваат и глобите“, рече Костадиновска-Стојчевска.

Се предвидува на сите факултети за безбедност во државата да се воведи нов смер „Јазична полиција“, каде кандидатите ќе бидат обучувани како да препознаваат прекршоци во употребата на македонскиот литературен јазик и како да спроведуваат казнени постапки. Казнените постапки ќе бидат во форма на јавно камшикување. За оваа цел Министерството за култура планира да вработи врвни професори полицајци од одредот на „Моралната полиција“ во Иран и Авганистан за да ги обучуваат македонските кандидати како да го спроведуваат камшикувањето. Јазичните полицајци ќе бидат распределени насекаде и во сите области и сфери во државата, нарочито таму каде се прават најсериозните јазични прекршоци, на пазарите, во кафулињата и пред селските задруги и кооперации. Глобите ќе зависат од тоа каков јазичен прекршок има направено говорителот. Например, за грешна употреба на глаголската форма -ет од некој Охриѓанец следува само еден камшик. За неточна локација на акцентот од некој од источните предели на Македонија следуваат пет камшици. А за употреба на србизми меѓу говорителите во Скопје следуваат петнаесет камшици, итн.

Членовите на Комисијата за култура се согласија дека станува збор за квалитетен Предлог-закон, и посочија дека предлог текстот сепак има простор за подобрување, нарочито што се однесува до глобите. Членовите на комисијата предлагаат глобите да се зголемат трикратно. Се надеваме дека со овој нов закон за следните 175 години сите граѓани на Македонија ќе се ослободат од нивните архаични дијалекти и правилно ќе го употребуваат македонскиот литературен јазик, што е и нивна должност.

За Предлог-законот за употреба на македонскиот јазик.

 Неколку коментари во врска со Предлог-законот за употреба на македонскиот јазик. Македонскиот јазик во законот е дел од духовното културно наследство на Македонија, во иста категорија како и фолклорот и топонимите. Според Законот за заштита на културното наследство „Оддел 6, Член 101, (1) Заштитата на духовното културно наследство ... опфаќа и негување и правилна употреба, согласно со закон на заштита, утврден со актот за заштита.“ Значи, целта на Законот за употреба на македонскиот јазик е да го заштити Македонскиот јазик од неправилна употреба. Свадбените обичаи со закон исто така се дел од духовното културно наследство на Македонија од категоријата фолклор. Тогаш дали по ист принцип Министерството за култура евентуално може да бара закон за „заштита“ на свадбените обичаи од неправилна употреба. Имено, секој што ќе прави свадба ќе мора да ги следи пропишаните правила.

Во Оддел 7, Заштита на културното наследство од незаконски дејствија, Член 102 (1) стои „ За остварување ефикасна заштита од незаконски дејствија против културното наследство, органите и јавните установи за заштита ... се должни да преземат 1. Превентивни мерки со кои ќе се намалат можностите за појава на ризик од незаконски дејствија.“ Ова е и целта на Законот за употреба на македонскиот јазик, да се забрани со закон неправилната употреба на македонскиот јазик. Ако ја отворите веб страницата на Институтот за старословенска култура - Прилеп во делот за нематеријално културно наследство ќе го прочитате следното: „Институтот од 2010 г. е овластен субјект за заштита на духовното културно наследство на Македонија - фолклор и јазик.“ Каква врска има Институт за старословенска култура со современиот македонски литературен јазик? Исто е интересно што Институтот е овластен за фолклор и јазик, а не и за топоними - третиот дел од духовното културно наследство. Исто интересно прашање е, зошто топонимите се класифицирани како посебна категорија на духовно наследство, кога во лингвистичката наука тие се дел од јазикот - топономастика.

За „Законот за употреба на македонскиот јазик“ (1)

Идејата за заштита на македонскиот јазик со закон од негова неправилна употреба е глупава и главно неостварлива. Идејата дека државата ќе користи законска принуда за да го „заштити“ јазикот интервенирајќи во него е апсурдна и нелиберална. Секоја интервенција и оркестрација во употребата на македонскиот јазик од страна на државата е опасна и деструктивна. Овој закон ќе биде тешко да се спроведе и ќе наметнува само бесмислени казни за луѓето. Oбидот да се донесе овој закон е опасна илузија на луѓе со опсесивна посветеност кон правната “заштита“ на македонскиот јазик. Искрено кажано, нема потреба од Закон за „употреба“ на македонскиот јазик. Имам силно мислење за ова прашање и во следните неколку постови ќе објаснам зошто. Ова го правам од само една многу битна причина. Кога се носеше претстојниот Закон за употреба на македонскиот јазик од Собранието на седницата на 22 јануари 1998, при донесувањето на Законот немаше никаква дискусија од страна на пратениците, а претходно предлог-законот не беше ставен на јавна расправа, овој Закон донесен за заштита на македонскиот јазик не ја постигна својата цел. Истото се случува и со сегашниот предлог-закон. Имаше само една таканаречена дебата за предлог-законот во НУБ „Св. Климент Охридски“ во Скопје, каде учествувале членови на Советот за македонскиот јазик, професори и лингвисти, како и новинари. Од она што го прочитав во медиумите, собирот мене не ми изгледаше како дебата, него само презентации од присутните институции. Најавено беше дека забелешки може да се достават до Министерството на нивните електронски пошти или преку системот ЕНЕР. Министерството за култура нема објавено забелешки до нивните електронски пошти, ако воопшто има доставено некакви забелешки, а во системот ЕНЕР до денес има само два коментари. Во „Извештајот за проценка на влијанието на регулативата“ (т.е. Законот за употреба на македонскиот јазик) под точка 5. Консултации, Преглед на добиените и на вградените мислења, стои „/“, или нема. Исто и под точка 5.2 Мислења што не биле земени предвид и зошто, стои „/“, или нема. Имајќи во предвид дека за овој предлог-закон како да нема никаква практична јавна дискусија од релевантните субјекти, стравувам дека овој закон ќе ја доживее истата судбина како оној од 1998 година.

Сега да преминам на нешто конкретно во врска со законот. Целта на овој закон е да се регулира „употребата“ на македонскиот јазик и да се казнува неговата неправилна употреба, што по мое мислење е илузорно и апсурдно. Да не заборавиме дека секој јазик, од минатото и од сегашно време, не е ништо друго освен еден обичен код, говорен и писмен, или алатка за комуникација и за производство на информации во писмена или говорна форма. Разбирливо е како може, и понекогаш можеби и треба со закон да се контролираат делата произведени со тој код, како на пример говорот на омраза, али апсурдно е да се мисли дека самиот код поседува некакви „духовни“ својства кои треба да се регулираат со закон и да се казнува неговата неправилна употреба. За време на Чаушеску во Романија потребна беше дозвола за машина за печатење, со цел да се контролира масовното ширење на информации во писмена форма. Како и со овој предлог-закон, таму целта беше со закон и со казнени одредби да се контролира самата алатка за производство и ширење на информации. Во Член 13, став 3 од Законот за употребата на македонскиот јазик од 1998 стои, „Глоба во износ од 1.500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице што ќе објави нелекториран текст (член 7, став 1). За прекршокот од ставот 1 на овој член на правното лице може да му се изрече посебна прекршочна мерка одземање на предмети со кои е извршен прекршокот“. Што ова значи во практика? Ако нелекторираниот текст си го напишал на компјутер, на машина за печатење, со пенкало или со молив, истите предмети може да ти бидат одземени. Значи, со одземање на алатките на имателот му се забранува да продолжува да произведува нелекторирани текстови. Ова се само неколку примери од глупоста апсурдноста, опасноста и деструктивноста од донесување на овој закон.

Каква заштита му треба на македонскиот јазик? (2)

 На македонскиот јазик не му треба заштита СО Законот за употреба на македонскиот јазик, него заштита ОД истиот тој Закон.

Според Законот за употреба на македонскиот јазик од 1998 г., Член 1, став (2), „Употребата на македонскиот јазик, во смисла на овој закон ги опфаќа неговата заштита, унапредување и збогатување.“

Според предложениот нов закон, Член 2, став (2), „Употребата на македонскиот јазик и неговото кирилско писмо, во смисла на овој закон, ги опфаќа неговата примена, заштита, унапредување и збогатување.“ За разлика од претходниот закон овде е додаден зборот „примена“.

Во овој закон спорни се поимите „примена“ и „заштита“. Во толковниот речник, значењето на зборот „примена“ е објаснето вака “Употреба, искористување, спроведување во пракса, на дело.“ Значи, целта на овој закон е да се забранат неправилната употреба, неправилното искористување и неправилното спроведување во пракса и на дело на македонскиот јазик. Една од дефинициите на зборот „заштита“ во толковниот речник е „Засолнување од опасност“. Во смисла на овој закон треба да значи дека целта на законот е да го засолни македонскиот јазик од некаква опасност при негова неправилна употреба.

Во Член 4 од овој закон има 19 објаснувања за активности што опфаќаат примена, заштита, унапредување и збогатување на македонскиот јазик. Пет од нив се однесуваат на правилна употреба.

Додека во Член 3 став (2) не се ограничува употребата на „разговорен јазик“, во Член 4 (1) 2. и 7. правилен изговор и правилна употреба во усната комуникација се опфатени во примената на македонскиот јазик. Овде не е јасно зошто државата предвидува казнени мерки само за неправилната употреба на писмената форма на јазикот, а не и за говорната. Лингвистиката не разликува меѓу двете форми на изразување на јазикот, правилата се исти и за писмената и за говорната форма.

Кој е изворот за оправдувањето за овој закон?

„Закон за заштита на културното наследство, Оддел 6, ЗАШТИТА НА НЕМАТЕРИЈАЛНО КУЛТУРНО НАСЛЕДСТВО, Записи, негување и употреба.

Член 101, (1) Заштитата на нематеријалното културно наследство во смисла на овој закон, покрај правењето и чувањето записи за него, опфаќа и негување и правилна употреба.

(4) Управата може со решение: 1. Да определи посебни мерки за негување и правилна употреба на заштитено нематеријално добро“

Значи, со овој закон употребата на македонскиот јазик е регулирана од државата, а државата има право и должност да употреби посебни казнени мерки за неправилна употреба на македонскиот јазик, во иста смисла како што има должност да употреби казнени мерки за неправилна употреба на материјалното наследство.

Со овој закон државата фактички си го „присвојува“ македонскиот јазик, во иста смисла како со недвижното и движното материјалното наследство, и така може да управува со него, како со материјалното наследство, да дозволува или не дозволува негова употреба и да казнува за неправилна употреба на јазикот. На подносителите на овој јазик изгледа не им е јасно дека јазикот, било кој јазик, не е сопственост на државата да го регулира како што ѝ одговара. Јазикот е сопственост на говорителите на тој јазик. Улогата на лингвистиката, и на сите тие установи дефинирани во овој закон за регулирање на употребата на македонскиот јазик не е да поставуваат правила за употребата на јазикот, туку да ги кодифицираат правилата како што ги користат говорителите на јазикот и да ги менуваат тие правила како што се менуваат во говорниот јазик.

Сега би сакал да прашам, какво мислење би имале браќата Кирил и Методи и Блаже Конески за овој закон? Како браќата Кирил и Методиј би реагирале кога нивните наследници одлучиле да се откажат од глаголицата и да ја заменат со сосема нова азбука? Дали тие, првите кодификатори на старословенскиот јазик, би инсистирале со закон тој говор да биде во употреба насекаде кај словенските народи „до веки веков“? Не можам да кажам како Блаже Конески би реагирал, една година бев негов студент, али лично не го познавав. Али не верувам дека би се сложил со законско регулирање на употребата на македонскиот јазик.

Буки, алатка за препознавање и транскрипција на говор на македонски јазик

Деновиве во скоро секој медиум во државата имаше изјава за тоа како македонски научници развиле алатка базирана на вештачка интелигенција за препознавање и транскрипција на говор на македонски јазик.

Презентацијата на алатката беше промовирана на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје (УКИМ) во присуство на Ректорката на УКИМ, проф. д-р Биљана Ангелова, која го оквалификува создавањето на платформата како „патриотски придонес“ на Универзитетот и на Центарот за напредни интердисциплинарни истражувања (ЦеНИИс). Министерот за дигитална трансформација, м-р Стефан Андоновски, упати пофални зборови до организациската структура на проектот за целокупниот труд што е вложен за да се создаде оваа платформа.

На прв поглед сето ова изгледа нешто со што треба сите да се гордееме. Али се прашувам, како никому не му текнало на присутните и на тие што ја изработиле оваа алатка да проверат на интернет дали веќе постои нешто слично со поддршка за македонски јазик? Да, на интернет има десетици вакви алатки за препознавање на македонски говор. Јас лично употребувам две такви алатка од Turboscribe и Transkriptor. Google има "Advanced transcription, powered by Google’s AI" со поддршка за македонски јазик. Amazon Transcibe исто така има поддршка за македонски јазик.

Иновацијата не е во „развивање“ на ваква алатка од некои „научници“, бидејќи се што е потребно за ваква алатка за препознавање на говор на македонски јазик е веќе развиено и е бесплатно, само треба да се инсталира на некој сервер и да биде достапна за корисници. Скоро сите вакви алатки се базирани на Whisper AI. За инсталирање на Whisper на домашен систем потребни се Python 3.8–3.11, Windows 10, 11, Git, Conda, Pytorch, GPU support requires a CUDA®-enabled card, 4GB+ VRAM. Ова може да го направи секој со само малку разбирање за инсталирање програми на оперативниот систем Windows 10, 11.

Според мое лично мислење, овие „научници“ и „експерти“ за вештачка интелигенција, Дејан Порјазовски од Универзитетот „Аалто“ во Финска, проф. д-р Никола Стиков, професор по биомедицински инженеринг на Политехничката школа при Универзитетот во Монтреал, во соработка со проф. д-р Ордан Чукалиев, многу убаво и лесно успеале да ги изманипулираат нашите наивни професори и министри дека демек креирале нешто сосема ново што не постои никаде во светот. Друго што е чудно, платформата не е ни вистински лансирана за практична употреба, тоа ќе се прави допрва со македонски интерфејс. Ова е исто како да се фрли камен темелник за нешто што треба допрва да се гради. Многу галама за ништо! Голем „патриотски придонес“. И сите медиуми ја прифатиле изјавата како таква без потреба од нивно истражување за вистинитоста на изјавата. Алал да и ме!

https://ukim.edu.mk/ukim-ja-lansirashe-novata-digitalna-platforma-bazirana-na-veshtachka-inteligencija-buki/

За прославувањето и чествувањето на денот на македонскиот јазик

 Голем џумбуз, голема галама со прославувањето и чествувањето на денот на македонскиот јазик.

Како човек образован во САД, порастен во Преспанското село Подмочани, и како полуписмен говорител на стандардниот македонски јазик, сето ова ми звучи многу, многу чудно, интересно и неразбирливо. Денес скоро пола ден ги читам во медиумите вчерашните настани и прославите поврзани со овој ден. Прво што ме изненади се политичките напади за тоа која партија придонесла повеќе за грижата за македонскиот јазик, и која ништо не придонесла. Голема прослава во МАНУ под покровителство на претседателката на Македонија, Гордана Сиљановска-Давкова, во присуство на огромен број политичари, академици и од верските заедници. Министерката за образование и наука Весна Јаневска во своето обраќање на настанот, порача дека јазикот не е само средство за комуникација, туку и „симбол на индивидуалноста и уникатноста“. Можеби ова важи само за македонскиот јазик, бидејќи никој друг јазик никаде во светот не е ништо друго него само средство за комуникација. На пример, ниту англискиот, ниту шпанскиот јазик не се симбол на никаква индивидуалност и уникатност на говорителот. Секој човек во светот си комуницира на било кој јазик на кој е компетентен да комуницира. Било да е тој стандарден јазик во државата, или на некој локален дијалект, како што ние во Преспа би рекле „по наше“. Министерката Јаневска вели, „За Македонецот, македонскиот јазик се првите звуци и вибрации кои ги прима уште во утробата на мајката. Јазикот го чувствуваме во срцето и телото целиот свој живот.... Да го чуваме македонскиот јазик, затоа што тој е наш архетип, тој е наш идентитет и преку него постоиме. Да го чуваме, за да постоиме и за да не има“ Какви убави романтични поетски изрази што немаат никаква врска со лингвистичката характеристика на македонскиот јазик! Македонскиот јазик е заштитен со закон, како нематеријално културно наследство. Македонскиот јазик е единствениот јазик во светот што е заштитен со ваков закон. Тоа значи, секое парче јавно објавен текст на хартија, секој објавен текст во електронска форма во целата држава од секоја јавна институција мора да биде лекториран со потпис од лекторот. Во против следуваат драконски парични казни дури од неколку илјади евра. Никаде во светот, во никоја држава не постои сличен закон. Според законот за културно наследство, македонскиот јазик како дел од нематеријалното културно наследство е во иста категорија заедно со свадбените обичаи. Замислете сега, да му текни на некој министер за кутура да спроведи некој закон каде свадбените обичаи во Македонија треба да бидат заштитени со закон бидејќи тие се дел од нашето нематеријално културно наследсто, и за секоја свадба да се бара дозвола од инспектор од Институтот за фолклор да проверува дали се почитуваат обичаите од оваа традиција! Апсурдно, нели? Она што најмногу мене лично ме иритира е потчинувањето на јазикот што го зборуваат говорителите во секојдневната комуникација еден со друг, во лингвистиката наречени дијалекти, под македонскиот стандарден литературен јазик. Ајде сега некој од лингвистите од Институтот за македонски јазик нека ми објасни како јас од Подмочани би можел да му опцујам некому со убави мрсни зборови на македонски стандарден литературен јазик кога ќе ме навреди за нешто. Да се навратам на изјавата на министерката Јаневска, првите звуци што јас ги примив уште во утробата на мојата покојна мајка не се од македонскиот стандарден литературен јазик, него од Дрменскиот и од Подмочанскиот Преспански дијалект. Македонскиот литературен јазик и неговата азбука биле кодифицирани само пред 80 години. Се прашувам, а кога бил кодифициран мојот Преспански дијалект? Сигурно многу столетија претходно!

Специјални звуци и извици во македонскиот јазик

 А? - Не те слушнав. Што сакаш да кажеш?

Аааа! - Не може тоа така.

АХ! - Пропуштена прилика.

Аха? - Значи, така?

Аууу! - Навистина?

Бооо! - Навистина многу.

Е! - Да, продолжи.

Ехеееее! - Претеруваш!

Ех! - Било така некогаш, али сега не е така.

Де! - Што чекаш?

И? - Што има тука чудно?

Леле! - Ме боли, ми е страв.

Мммм - Не се согласувам со тоа што го кажуваш.

Ооооо! - Изненаден сум.

Оп! - И веднаш....!

Ох! - Се уморив

Охохо! - Изразување на задоволство.

Оф! - Ме боли!

Псст! - Замолчи.

Пу, пу - Не важи. Да не те заречам.

Пф - Многу претеруваш.

У! - Зачуден сум.

Уа! - Срам да ти е, да се засрамиш!

Уф! - Страшно.

Ух! - Незгодно.

Хмммм! - Размисли малце повеќе.

Ха! - Зарем е можно тоа!?

Тц - НЕ.

Шшшшш! - Тишина.

Дали уште има потреба од корпус на македонскиот јазик?

 Повеќе од 20 години го сум го промовирал создавањето на македонски корпус, нешто што сите европски земји го имаат одамна. Првиот пример за тоа како би можел да изгледа еден македонски корпус го развив пред повеќе од 20 години, а оттогаш имаше неколку обиди за финансирање и организирање на ваков проект, но без успех. Владата не беше подготвена да го финансира овој проект, но уште поважно, сметам дека во моментов македонските институции немаат ни капацитет да преземат толку обемен и сложен проект. Во последно време од Институтот за македонски јазик има изјави дека нивниот следен голем проект ќе биде создавање на корпусот на македонскиот јазик.

Во време на вештачката интелигенција(ВИ) се прашувам, дали сега воопшто има потреба од македонски јазичен корпус, кога големите јазични модели (LLM) се вече обучени врз огромни количини македонски текстови со цел да научат обрасци во јазикот, вклучувајќи граматика, значење и контекст. Како резултат на тоа, тие можат да извршуваат задачи како одговарање на прашања, сумирање текстови, и помош при анализа. Вештачката интелигенција може значително да го унапреди лингвистичкото и книжевното истражување на македонскиот јазик преку овозможување анализа на големи количини текстови што би било непрактично да се испитува со корпус. ВИ може да идентификува обрасци во јазичната употреба, темите и историските промени низ обемни корпуси. Таа поддржува задачи како следење на семантички промени, споредување на наративни структури, откривање интертекстуални врски, со што ја зголемува ефикасноста и аналитичката длабочина, и отвора нови истражувачки прашања и интердисциплинарни пристапи во проучувањето на македонскиот јазик и книжевност. Во големите јазични модели собрано е сѐ што постои на интернет на македонски јазик - текстови, аудио и видео, и секојдневно се надградуваат. Во никоја смисла денес некој јазичен корпус би можел да ги надмини сите овие вештини. Тогаш, каква потреба би имало од јазичен корпус на македонски јазик? Мојата надеж е дека Владата ќе стане свесна дека навистина нема потреба од ваков проект и ќе одбие да го финансира истиот. Исто така, се надевам дека ИМЈ ќе ги насочи своите напори кон користење на оваа технологија за проучување и промоција на македонскиот јазик.

За инспекторатот за употреба на македонскиот јазик

 „Со овој закон, меѓудругото, пропишано е задолжително лекторирање на сите материјали со објавување на лекторот и задолжително вработување лектори во органите на законодавната, судската и извршната власт, во сите јавни установи и институции, во медиумите и конзулатите, тука спаѓаат и правните лица и меѓународните организации.“

Дали некој има направено проценка колку „материјали“ се произведуваат секој ден од овие институции, и колку лектори се потребни за да ги читаат сите тие материјали пред да се издадат во јавноста? И кој ќе може да му наложи на некој странски амбасадор да вработи некого за оваа цел? Ќе се вработеле 28 инспектори, чија должност ќе биде секој ден да ги читаат сите документи за да проверат дали лекторот си ја завршил работата успешно. Ако не, следува казна. Откако инспекторите ќе се вработат ќе имаат обука од 12 месеци! АМАН! Каков абсурд! Три месеци теоретска обука. И, во што ќе се состои таа обука, и кој ќе ги обучува? И каква обука ќе треба за тие што ќе ги обучуваат инспекторите? Девет месеци тие треба да работат на терен со помош на ментори. АМАН! А како се станува ментор? И кој ќе треба да ги обучува менторите пред да станат ментори? Луѓе, додека ова го пишувам на компјутер правам многу печатни грешки, али фала богу тука е оперативниот систем да ги поправа. Сега сме во ерата на вештачката интелигенција. Со ВИ веќе можно е да се произведуваат текстови без јазични грешки и да се проверуваат текстови за синтактички, стилски и граматички грешки. Во време на ВИ, нека ми објасни некој каква потреба ќе има од вработување на десетици инспектори и стотици лектори? Ако моментално ChatGPT сеуште можеби не е тотално прилагоден за работа со македонски текстови, тој сигурно ќе се прилагоди многу порано него кога ќе се вработат и обучат инспектори и лектори. За тие што не вие познато како се работи со промптови во ChatGPT , еве еден пример од промпт со кој би се лекторирал некој текст за само неколку секунди (колку време би му требало на некој лектор да го направи истото?):

ПРОМПТ:

Ти си експерт за пишување и уредување на текстови. Ќе ти дадам текст. Твоја задача е внимателно да го анализираш и провериш за:

1. Синтаксичка точност: Идентификувај сложени или двосмислени реченични структури, неправилни конструкции или проблеми со редослед на зборовите.

2. Граматичка исправност: Откриј проблеми со неправилна употреба на членови, несовпаѓања во времиња, интерпункциски грешки и слично.

3. Стилска кохерентност: Процени дали текстот е јасен, концизен и формален. Предложи подобрувања, како избегнување повторувања, подобрување на поврзувачките изрази.

Достави го одговорот во овој формат:

Грешки / Проблеми: Наброј ги главните проблеми со кратки објаснувања.

Предложени измени: Понуди коригирана или подобрена верзија.

Коментари за стил и тон: Дај општи препораки за подобрување на протокот, прецизноста и читливоста.

Текст за анализа:

[Вметни го твојот текст]

https://sdk.mk/index.php/kultura/inspektoratot-za-upotreba-na-makedonskiot-jazik-cheka-soglasnost-za-vrabotuvana-na-inspektori-od-ministerstvoto-za-finansii/

Како да се стекнеш со магистратура или докторска титула

 и си дипломирал на некој приватен факултет, како на пример за безбетност или менеџмент, али имаш желба да магистрираш или да се стекнеш со докторска титула. Ама сакаш ова да го оствариш за многу кратко време и без многу мака - најважно без учење и пишување. Сега ова многу лесно можеш да го оствариш со ChatGPT! Не треба ни да знаеш англиски јазик, бидејќи ChatGPT сега сѐ ти преведува на македонски јазик. Прво ти треба да избериш некоја тема по твоја желба. Јас би препорачал нешто вакво: „Како квантната механика може да се оспособи за справување со климатските промени“. Прво ќе ти треба да најдеш некој професор што е пред пензија на соодветен факултет за да те прифати како докторанд. Тоа многу лесно се остварува со мито од, да речиме 500 евра. Зошто да не?

Следно, ќе одиш во ChatGPT и ќе му поставиш промпт и ќе побараш да ти најди научна литература поврзана со тој предмет на било кој јазик. Еве како би изгледал некој таков промпт:

„Ти си искусен академски истражувач. Твојата задача е да ги прегледаш и сумираш клучните наоди од скорашни студии за тема „Како квантната механика може да се оспособи за справување со климатските промени“.

1. Ова подразбира идентификување на најрелевантните и најновите истражувачки трудови, нивно внимателно читање, издвојување на најзначајните информации и синтетизирање на истите во јасно, концизно и сеопфатно резиме.

2. Твоето резиме треба да ги опфати главните цели, методологии, наоди и импликации од овие студии.

3. Исто така, треба да даде краток преглед на тековната состојба на истражувањето за темата.

4. Сите извори треба соодветно да бидат цитирани.“

Сега ги имаш изворите, можеби десетина или колку што сакаш. И што понатаму? Појма немаш од англиски! Нема проблем, ChatGPT ќе ти ги преведи на македонски.

Сега ги имаш изворите, али сепак ќе треба да составиш текст, докторска дисертација. Али како? Исто така ќе треба да пазиш на плагијат, што значи дека забрането е да препишуваш од туги извори. И за тоа ChatGPT има решение. ChatGPT ќе ти ги парафразирате изворите за да избегнеш плагијат. Еве како со овој промпт:

„Како експерт за препишување, вашата задача е да го парафразирате дадениот текст за да избегнете плагијат.

1. Препишаниот текст треба ефикасно да ја пренесе истата идеја, но со сосема поинаква формулација.

2. Прво ќе треба да го прочитате и целосно да го разберете оригиналниот текст, а потоа да ги користите вашите сопствени зборови за да ги изразите истите информации.

3. Парафразираниот текст треба да го задржи истиот тон и стил на оригиналот, а воедно да се осигурате дека е уникатен и без плагијат.

4. Осигурајте се дека препишаниот текст е граматички точен и го задржува оригиналното значење.

Текст: [Внеси текст]“

Ама чекајте! Можеби ти и од ова ChatGPT и промптови ич не се разбираш. И за тоа ич да не се секираш! Ќе бараш некој со искуство со промпт инженеринг, како јас на пример (се шалам!) и тој за многу мала сума сето ова може да ти го обезбеди. И толку! Ги предаваш текстовите на твојот професор, организираш одбрана и за кратко време си се стекнуваш со докторска титула. Ама како ќе го браниш докторатот кога појма немаш од темата? Најглавно, одбраната ќе ја организираш во време за ручек, во салата на одбраната ќе наредиш огромна маса со разновидни морски јадења и пијалаци, виски, бурбони, коњаци, итн. Секој професор ќе гледа одбраната да заврши што поскоро за да се наврти на масата. Ќе пазиш на секое прашање да одговараш прецизно, али само со она што ти е познато. На пример, ако си од Преспа на секое прашање ќе се фокусираш на повлекувањето на Преспанското езеро, состојбите на плажите во Стење и во Претор, за тоа како некогаш во Преспа имало и нудитичка плажа, и не треба ни да спомнуваш квантум механика.

Честито да ти е докторатот!

По повод 21 февруари – Меѓународниот ден на мајчиниот јазик

Денес во медиумите читам за прославата во Македонија на Меѓународниот ден на мајчиниот јазик. Денот на мајчиниот јазик се слави на 21. февруари. Долго време размислував како да реагирам на овој настан. Читам, имлало голем собир во Институтот за македонски јазик, каде присутна била и претседателката на Македонија со свое излагање. Размислувајќи на оваа тема, се прашувам, кој е мојот мајчин јазик? Зборот 'мајчин' произлегува од зборот 'мајка', што треба да значи дека мојот мајчин јазик треба да биде јазикот што сум го научил од мојата мајка. Мојата мајка Злата, Бог да ја прости, беше од Преспа со завршено трето одделение. И таа зборуваше на јазикот што го научила од нејзината мајка Тасија, Бог да ја прости, која исто така беше од Преспа, и која исто така научила да зборува од својата мајка, итн. Можам да претставам дека и жители од други делови на Македонија исто така научиле да зборуваат од своите мајќи и татковци, онака како што зборувале нивните родители, али не на тој јазик на кој јас сум научил да зборувам, бидејќи иако ние сме македонци тој јазик за мене е неразбирлив. И сега јас се прашувам, за прославата на македонскиот јазик како мајчин јазик, за кој јазик се мисли? Јазикот што јас сум го научил од мајка ми, јазикот што го научил од својата мајка некој од Берово, Скопје, Кавадарци, или стандардниот македонски јазик, што секој во државата е обавезен да го употребува во секаква јавна употреба под закана од казна? Јас можам да си зборувам на мојот мајчин Преспански јазик кога сакам, со кого сакам и каде сакам без да бидам казнет за неправилна употреба, што не е исто ако се употреби неправилно македонскиот стандарден јазик во јавна употреба. Државата со закон дури се обавезува да вработи инспектори што ќе казнуваат за неправилна употреба на тој јазик. И така, ако некој ме праша, кој е мојот мајќин јазик, јас не би можел да одговорам дека мојот мајчин јазик е оној стандардниот со казнени одредби. Мојот мајчин јазик е Преспанскиот јазик. Идејата за прославување на Меѓународниот ден на мајчиниот јазик беше иницијатива на Бангладеш. Во Бангладеш, 21 февруари 1952 година е годишнина од денот кога Бенгалците од тогашната пакистанска покраина Источен Бенгал (која сега е независна држава Бангладеш) се бореа за признавање на нивниот бенгалски јазик како официјален централен државен јазик, наместо како покраински јазик. Во 1948 година, владата на Пакистан го прогласи урду за единствен национален јазик на Пакистан.

Народот на Источен Пакистан протестираше. За да го уништи протестот, владата на Пакистан ги забрани јавните собири и собири. Студентите на Универзитетот во Дака, со поддршка на јавноста, организираа масовни собири и состаноци. На 21 февруари 1952 година, полицијата отвори оган врз собирите. Неколку студенти загинаа, а стотици други беа повредени. Ова беше редок инцидент во историјата каде што луѓето ги жртвуваа своите животи за својот мајчин јазик. И сега се прашувам, кога Македонците ќе се освестат и тие исто така ќе се жртвуваат против драконските казни за неправилна употреба на стандардниот македонски јазик?

Во селото Подвис, во екот на Втората светска војна, за првпат на слободна територија се слушнал мајчиниот збор во првото училиште на македонски јазик. А второто училиште на македонски јазик беше основано во с. Љубојно.

Да се потсетиме и на првите учители во Преспа што беа назначени, а беа од македонско потекло, помеѓу двете светски војни, Петар Здравкоски - Пенко, Ѓорѓи Ивановски, Науме Ристевски, Трпе Калајџиски, Јонче Цветковски и Корун Јанковски. Предавањата во училиштата во Македонија помеѓу двете светски војни беа на српски јазик, али учителите во тоа време скришно ги учеле децата на македонски јазик. Еве што кажуваат Живко Стрезовски, Живко Митревски и Евда Митревска од с. Подмочани - ученици на Пенко од првата генерација: „Наставата ја изведуваше на мајчин јазик, а нам ни велеше ако дојде некоја ревизија да зборуваме на српски. Часовите по веронаука ги заменуваше со други часови. Едно утро, некој го обавести дека ќе се врши претрес на училиштето. Тој одма собра некои книги на македонски јазик, ги стави во торбето на ученикот Стрезо Китанчевски и му рече: „Бегај брзо“, а нам ни рече да не се плашиме.“

По ослободувањето Петар Здравковски се вклучи во општествено-политичкиот живот. Во 1949 Здравковски е поставен за Генерален секретар на Владата на СРМ. До 1957 е генерален конзул во Марсеј, во Франција. По враќањето од Франција, во 1957, Здравковски е именуван за член на извршниот совет на НРМ - со функција Претседател на Советот за просвета на НРМ и Претседател на Универзитетскиот совет. Покрај овие функции, во два мандатни периоди Петар Здравковски беше избран и за народен пратеник во Републичкото собрание на Македонија. Носител е на „Партизанска споменица 1941“. Смртта го затече на функцијата амбасадор на владата на СФРЈ во Либан. Едно училиште во Скопје го носи неговото име.

Учителот Ѓорѓи Ивановски од с. Подмочани во мај 1943 излегува во партизани, беше и еден од делегатите на Првото заседание на АСНОМ. Есента 1944 станува заменик командир на Седмата чета на Седмата македонска бригада. Во декември 1944 назначен е на одговорност за просвета при Околискиот одбор во Ресен. По војната е избран за пратеник во Уставотворното собрание на НР Македонија. Потоа тој е потпретседател на Сојузот на просветните работници на Социјалистичка Република Македонија. Работи во Заводот за развој на воспитно-образовната работа.

Додека го славиме овој ден на мајчиниот македонски јазик, да не ги заборавиме и првите учители македонци што во српските училишта скришно го негуваа нашиот јазик.

Прашај го Конески!

 Денес сакам да се осврнам на напис од Весна Дамчевска со назив „Прашај го Конески!“ во денешниот весник Нова Македонија. За време на нејзиниот престој во Кина таа видела презентирана некоја интерактивна иновација за вештачка интелигенција со интригантен назив „Прашај го Конфуциј“.

Дамчевска се фокусира на еден проблем со вештачката интелигенција, дека „огромно цивилизациско знаење ќе остане заробено во објавените книги и академските статии затоа што вештачката интелигенција не знае за нив или затоа што никој повеќе нема да чита“. За жал, ова е вистина за ситуацијата во Македонија. Вештачката интелигенција не знае за тие книги во Македонија бидејќи оваа држава е една од ретките што нема стратегија за внесување на книги, статии и сѐ друго на интернет за сѐ да биде достапно секому каде било во светот.

Неодамна правев истражување за историјата на Преспа. Најдов информации за посетата на кралот Александар во Преспа, на која дата дошол и со кого се сретнал - сѐ благодарение на Српскиот интернет архив „Истражива“, каде што се дигитализирани весници и списанија дури и од 19 век. Во Македонија нема ништо слично.

Ова исто ме потсетува и на проектот на ИМЈ за дигитализирање на картотеките. Замислете, потрошени десетици илјади евра, стотици илјадници картички дигитализирани, складирани во скапи водоотпорни куфери, складирани во некој подрум за никогаш да не видат бел ден. Ете затоа вештачката интелигенција не знае за нив, и затоа знаењето за нив ќе биде заробено во тие куфери засекогаш. За жал, на вештачката интелигенција ѝ недостига огромно мнозинство на човечкото знаење што во моментов постои во книгите и академските статии од Македонија. И зошто мора да биде така?

Дамчевска се прашува зошто едноставно не ги отвориме кориците на најважните дела на Конфуциј и самите, низ неговите зборови, не ја откриеме големата мудрост на кинескиот филозоф? Кога јас ги имам сите негови дела на мојот таблет кои ми се достапни во секое време, што повеќе јас ќе научам за неговата филозофија ако јас треба од Подмочани да се упатам да одам во Скопје во НУБСК за едноставно да ги отворам кориците на некое негово дело? Со вештачката интелигенција јас не само што можам да ги читам тие дела, туку можам и да „разговарам“ со него и со сите тие што имаат пишувано за него и да му задавам прашања.

Јас имам направено една слична апликација за поезијата на Ацо Шопов. Ги имам собрано сите негови песни. Со оваа виртуелна алатка со вештачка интелигенција можете да поставувате прашања на македонски или на англиски јазик за целокупното поетско дело на Ацо Шопов. Можете да слушате разговор на англиски или на македонски меѓу двајца водители кои ги анализираат неговите дела. Исто вие можете да се вклучите во нивниот разговор со глас и да им доставувате прашања. Сето ова е возможно само благодарение на сите тие што ги поставиле неговите дела на интернет и на вештачката интелигенција.

Во нејзината статија Дамчевска ја цитира професорката Весна Мојсова-Чепишевска, која вели „на вештачката интелигенција треба да се гледа како на алатка, а не и како на замена на авторот, творецот, писателот, кој има свој глас, единствен и автентичен.“ Овде гледам конфузија, не е спорно дека вештачката интелигенција е само алатка, но не претендира да го „замени“ авторот. Не знам во која смисла професорката Весна Мојсова-Чепишевска мисли дека тоа би било можно. Но друго многу важно прашање е дали во моментов, или во иднина вештачката интелигенција ќе може да ја замени професорката Весна Мојсова-Чепишевска како истражувач и специјалист на делата на Конески? Ако сите негови дела и сѐ што е истражувано и пишувано за него ѝ се достапни на вештачката интелигенција, и кога јас имам можност со вештачка интелигенција да разговарам со Конески и со секој друг што има сѐ пишувано за него, нели тоа е предност?

Баш вчера јас изработив една нова апликација со вештачка интелигенција за анализа на песни, и како пример ја ставив песната „Тешкото“ од Конески. Вештачката интелигенција пребара сѐ што има на интернет поврзано со Конески и со оваа песна, и ми достави одговор од околу две страници, поделен на овие делови: Тема и значење, Тон и расположение, Литературни средства, Структура и форма, Јазик и стил, Звук и ритам, Емоционална и културна длабочина, Интерпретација. Истото може да се направи за која било песна од кој било автор. Називот на написот на Весна Дамчевска е „Прашај го Конески!“ Еве како јас го прашувам и разговарам со Конески. И сега нека проба некој да ме убеди дека пристапот кон книжевноста со вештачката интелигенција е непродуктивен и залуден, и дека ако сакам да ги разберам Конески и Шопов најдобро е да ги отворам кориците на нивните дела.

https://novamakedonija.com.mk/pecateno-izdanie/prashaj-go-koneski/

Инспекциски надзор над примената на Законот за употреба на македонскиот стандарден јазик

[Ова е пародија]

После скоро осумдесет години од кодификацијата на македонскиот јазик граѓаните на Македонија сеуште комуницираат на својот локален дијалект. Од Министерството за култура објаснуваат дека задолжително ќе се проверува кај секој граѓанин на Република Северна Македонија дали коректно го употребува македонскиот стандарден јазик.

Во однос на казнената политика, од Министерството за култура објаснуваат дека за вршење инспекциски надзор над примената на Законот за употреба на македонскиот стандарден јазик се предлага основање јазична полиција за контрола на употребата на јазикот во секојдневната комуникација. Прекршочните одредби се усогласени со новиот Закон за прекршоците. Во овој закон се пропишуваат и глобите.

Се предвидува на сите факултети за безбедност во државата да се воведи нов смер „Јазична полиција“, каде кандидатите ќе бидат обучувани како да препознаваат прекршоци во употребата на македонскиот стандарден јазик и како да спроведуваат казнени постапки. Казнените постапки ќе бидат во форма на јавно камшикување.

За оваа цел Министерството за култура планира да вработи врвни професори полицајци од одредот на „Моралната полиција“ во Иран и Авганистан за да ги обучуваат македонските кандидати како да го спроведуваат камшикувањето. Јазичните полицајци ќе бидат распределени насекаде и во сите области и сфери во државата, нарочито таму каде што се прават најсериозните јазични прекршоци, на пазарите, во кафулињата и пред селските задруги и кооперации.

Глобите ќе зависат од тоа каков јазичен прекршок има направено говорителот. Например, за грешна употреба на глаголската форма -ет од некој Охриѓанец следува само еден камшик. За неточна локација на акцентот од некој од источните предели на Македонија следуваат пет камшици. А за употреба на србизми меѓу говорителите во Скопје следуваат петнаесет камшици, итн.

Со овој закон за следните 175 години сите граѓани на Македонија ќе се ослободат од нивните архаични дијалекти и правилно ќе го употребуваат македонскиот стандарден јазик, што е и нивна должност.

За вработување инспектори за македонски јазик

 Боже мој! Не знам на кој друг начин би можел да реагирам на овие изјави. За Законот за употреба на македонскиот јазик имам реагирано и пишувано неколку пати, но секогаш кога ќе читам изјави за неговата имплементација просто не можам да се воздржам да не реагирам. Во врска со сите изјави од Министерството за култура, мене ме чудат две работи. Зошто ниту еден новинар НИКОГАШ не се осмелил да постави некое прашање за овој закон. Дали навистина е потребен, зошто во ниту една друга држава нема сличен закон со слични наредби, рестрикции и парични казни, дури и дали можеби законот е противуставен и против одредбите од Европската комисија за човекови права. И второ, што е многу значајно и жално, зошто има тотален молк од лингвистите што се ЗА или ПРОТИВ овој закон. Второто ми е јасно - не верувам дека кој било лингвист, професор, истражувач итн., би се осмелил да изусти што било, што е против изјава или наредба од неговиот работодавач - Министерството за култура или Министерството за образование. Самиот концепт дека извршната власт си дава себеси законско право да ја контролира употребата на кој било јазик и да казнува за негова неправилна употреба е таков апсурд, што не ни вреди да се дискутира. Се прашувам, зошто на никого од извршната власт и на ниту еден лингвист не им е познато дека не постои сличен закон за ниту еден јазик во која било друга држава. Во неколку држави, како што е Словачка, има закони за употреба на стандардниот јазик, но во ниту една друга држава нема закони што казнуваат за неправилна употреба на јазикот со лексички, граматички или синтаксички грешки, како што е македонскиот закон. Читаме дека во тек е постапката за вработување на инспекторите за македонски јазик. Инспекторатот не е ништо друго освен еден вид јазична милиција овластена да казнува за граматички грешки во употреба на македонскиот јазик во јавна комуникација. Од почеток ќе се вработувале петмина инспектори, кои ќе бидат вработени како инспектори по македонски јазик. Тие ќе мора да посетуваат обука една година. По завршувањето на обуката ќе можат да полагаат за инспектор, односно да се здобијат со лиценца „инспектор по македонски јазик“. Добро бре луѓе, ве молам, дали само мене ова ми звучи апсурдно? Еве, да речеме, избрани се тие пет кандидати што ќе бидат задолжени за инспекција низ целата држава за правилна употреба на македонскиот јазик. Ќе требало да посетуваат обука ЕДНА ГОДИНА! ЕДНА ГОДИНА! ЕДНА ГОДИНА! Во што ќе се состои оваа обука? Зошто е потребна обука од една година за некој, кој било, да проверува дали има правилна употреба на македонскиот стандарден јазик? И кој ќе ги обучува овие петмина цела година, и какви квалификации треба да имаат обучувачите за да ги обучат овие петмина? Или можеби и обучувачите ќе треба да посетуваат обука ЕДНА ГОДИНА за да обучат како да ги обучуваат петмината инспектори. И друго. Зошто на господата уште не им е јасно дека со моделите на вештачката интелигенција како Claude може многу лесно да се изгради лектор за македонски јазик кој може да ги надмине способностите за лекторирање од човек-лектор? Како што денес MS Word со македонска поддршка поправа печатни грешки, истиот ќе поправа граматички и синтаксички грешки. Тоа веќе го има за англискиот и за многу други јазици. Што ова значи? Ова значи дека веќе нема потреба од вработување стотици, ако не и илјадници лектори низ целата држава, нема потреба од инспекторати, вработување и тренирање на инспектори, обучувачи и што уште не.

https://sdk.mk/index.php/kultura/teche-protsedurata-za-vrabotuvane-na-inspektorite-za-makedonski-jazik-pa-ke-sledi-ednogodishna-obuka-reche-direktorkata-andreeva/

За исчезнувањето на дијалектите

 Овде авторот вели „Кога исчезнува еден дијалект, не исчезнуваат само зборовите – исчезнуваат цели светови на значења, искуства и колективни спомени. Се губат гласовите на заедниците, нивните песни и молитви, нивните секојдневни зборувања и празнични изрази. Се губи ритамот на животот што тие дијалекти го носеле со себе низ вековите.“ Денес најголемиот виновник за исчезнувањето на дијалектите и на ВИСТИНСКИОТ мајчин јазик, оној што сме го учеле од нашите мајки, е новиот Закон за употреба на македонскиот јазик. Овој драконски закон забранува секаква употреба на дијалекти во јавната комуникација. Овде авторот ги цитира Миладиновци и Конески, а јас се прашувам како тие би реагирале на овој закон?

https://novamakedonija.com.mk/mislenja/nas-stav/ljubovta-kon-majchiniot-jazik-besmrtna-misija/

Пак за „Законот за употреба на македонскиот јазик“

 За „Законот за употреба на македонскиот јазик“

Идејата за заштита на македонскиот јазик со закон од негова неправилна употреба е глупава и главно неостварлива. Идејата дека државата ќе користи законска принуда за да го „заштити“ јазикот интервенирајќи во него е апсурдна и нелиберална. Секоја интервенција и оркестрација во употребата на македонскиот јазик од страна на државата е опасна и деструктивна. Овој закон ќе биде тешко да се спроведе и ќе наметнува само бесмислени казни за луѓето. Oбидот да се донесе овој закон е опасна илузија на луѓе со опсесивна посветеност кон правната “заштита“ на македонскиот јазик. Искрено кажано, нема потреба од Закон за „употреба“ на македонскиот јазик. Имам силно мислење за ова прашање и во следните неколку постови ќе објаснам зошто. Ова го правам од само една многу битна причина. Кога се носеше претстојниот Закон за употреба на македонскиот јазик од Собранието на седницата на 22 јануари 1998, при донесувањето на Законот немаше никаква дискусија од страна на пратениците, а претходно предлог-законот не беше ставен на јавна расправа, овој Закон донесен за заштита на македонскиот јазик не ја постигна својата цел. Истото се случува и со сегашниот предлог-закон. Имаше само една таканаречена дебата за предлог-законот во НУБ „Св. Климент Охридски“ во Скопје, каде учествувале членови на Советот за македонскиот јазик, професори и лингвисти, како и новинари. Од она што го прочитав во медиумите, собирот мене не ми изгледаше како дебата, него само презентации од присутните институции. Најавено беше дека забелешки може да се достават до Министерството на нивните електронски пошти или преку системот ЕНЕР. Министерството за култура нема објавено забелешки до нивните електронски пошти, ако воопшто има доставено некакви забелешки, а во системот ЕНЕР до денес има само два коментари. Во „Извештајот за проценка на влијанието на регулативата“ (т.е. Законот за употреба на македонскиот јазик) под точка 5. Консултации, Преглед на добиените и на вградените мислења, стои „/“, или нема. Исто и под точка 5.2 Мислења што не биле земени предвид и зошто, стои „/“, или нема. Имајќи во предвид дека за овој предлог-закон како да нема никаква практична јавна дискусија од релевантните субјекти, стравувам дека овој закон ќе ја доживее истата судбина како оној од 1998 година.

Сега да преминам на нешто конкретно во врска со законот. Целта на овој закон е да се регулира „употребата“ на македонскиот јазик и да се казнува неговата неправилна употреба, што по мое мислење е илузорно и апсурдно. Да не заборавиме дека секој јазик, од минатото и од сегашно време, не е ништо друго освен еден обичен код, говорен и писмен, или алатка за комуникација и за производство на информации во писмена или говорна форма. Разбирливо е како може, и понекогаш можеби и треба со закон да се контролираат делата произведени со тој код, како на пример говорот на омраза, али апсурдно е да се мисли дека самиот код поседува некакви „духовни“ својства кои треба да се регулираат со закон и да се казнува неговата неправилна употреба. За време на Чаушеску во Романија потребна беше дозвола за машина за печатење, со цел да се контролира масовното ширење на информации во писмена форма. Како и со овој предлог-закон, таму целта беше со закон и со казнени одредби да се контролира самата алатка за производство и ширење на информации. Во Член 13, став 3 од Законот за употребата на македонскиот јазик од 1998 стои, „Глоба во износ од 1.500 евра во денарска противвредност ќе му се изрече за прекршок на правното лице што ќе објави нелекториран текст (член 7, став 1). За прекршокот од ставот 1 на овој член на правното лице може да му се изрече посебна прекршочна мерка одземање на предмети со кои е извршен прекршокот“. Што ова значи во практика? Ако нелекторираниот текст си го напишал на компјутер, на машина за печатење, со пенкало или со молив, истите предмети може да ти бидат одземени. Значи, со одземање на алатките на имателот му се забранува да продолжува да произведува нелекторирани текстови. Ова се само неколку примери од глупоста апсурдноста, опасноста и деструктивноста од донесување на овој закон.